Những đứa trẻ bên đoàn xe tiễn 731 hài cốt liệt sĩ: Khi bài học biết ơn bắt đầu từ những điều tai nghe, mắt thấy

Những nhành cúc trắng xuất hiện trong buổi sáng 14.10 ở TP.HCM, trên tay những người đứng chờ đoàn xe đưa 731 hài cốt liệt sĩ về nơi an nghỉ cuối cùng. Trong dòng người ấy, có không ít người mẹ và những đứa con.

Tôi cho con nghỉ học một buổi để đi tiễn các anh. Ở điểm đón đoàn khác, một người mẹ cùng con trai nhỏ cũng có mặt từ 8h sáng, mang theo những đóa cúc trắng. Một người cha chở con phía trước, tay đứa trẻ nâng niu một nhành hoa. Còn trong khoảnh khắc xúc động khác, người phụ nữ mặc áo dài trắng, đứng bên đứa con nhỏ xíu mặc đồng phục, cùng cúi đầu thắp hương trước một phần mộ liệt sĩ.

Một người thuộc thế hệ đã đi qua nhiều năm tháng, một đứa trẻ có lẽ vẫn còn quá nhỏ để hiểu hết ý nghĩa của hai chữ hy sinh. Họ đứng cạnh nhau, cùng hướng về người đã nằm xuống vì đất nước. Giữa những khác biệt về tuổi tác, về trải nghiệm và những điều mỗi người có thể hiểu, có một điểm chung không cần phải nói thành lời: lòng biết ơn.

Một sáng tháng Mười, một bài học ngoài trang sách

Nếu muốn con hiểu thế nào là lòng biết ơn, cha mẹ sẽ kể cho con nghe bằng cách nào? Tôi đã nghĩ đến câu hỏi ấy trước khi quyết định cho con nghỉ học một buổi sáng.

Với trẻ nhỏ, những khái niệm như độc lập, tự do hay hòa bình đôi khi vẫn còn xa xôi. Các con có thể học về chiến tranh qua sách giáo khoa, nhớ những mốc thời gian, những chiến dịch và tên tuổi các anh hùng. Nhưng khi tận mắt nhìn đoàn xe đưa hài cốt liệt sĩ về nghĩa trang, nhìn những người đứng chờ từ sáng sớm, lịch sử không còn là câu chuyện nằm lại trong trang sách.

Đằng sau mỗi người đã ngã xuống là một cuộc đời từng hiện hữu. Họ cũng có gia đình, có người thân mong ngóng, có những dự định riêng và một tương lai có thể đã rất khác nếu chiến tranh không xảy ra. Có người ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ, để lại những người mẹ già chờ đợi mòn mỏi suốt hàng thập kỷ mà không biết con mình nằm lại ở phương trời nào.

Hơn ba tháng qua, các lực lượng nỗ lực tìm kiếm, quy tập 731 hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng; trong đó, 307 bộ hài cốt có di vật đi kèm. Sau hành trình dài 26km, các anh được đưa về Nghĩa trang Liệt sĩ TP.HCM trong sự đón tiễn trang nghiêm của đồng bào.

Những con số cho biết quy mô của cuộc tìm kiếm, còn những nhành hoa trắng và dòng người lặng lẽ đứng chờ khiến sự hy sinh trở nên gần gũi hơn.

Trong mắt một đứa trẻ, buổi sáng ấy có thể chỉ là đoàn xe dài lặng lẽ di chuyển, những gương mặt người lớn trầm ngâm hay làn khói hương bay lên trước phần mộ. Con chưa chắc hiểu vì sao người lớn xúc động, vì sao những người đã hy sinh từ hàng chục năm trước vẫn được nhiều người thành kính tiễn đưa.

Nhưng trẻ không nhất thiết phải hiểu hết ý nghĩa của một sự kiện ngay khi chứng kiến nó. Điều quan trọng có lẽ là cha mẹ cho con cơ hội đến gần hơn với lịch sử, để những gì con nhìn thấy hôm nay có thể trở thành điểm khởi đầu cho những câu hỏi và sự tìm hiểu sau này.

Từ điều con nhìn thấy đến điều con dần hiểu

Con tôi có thể sẽ nhớ buổi sáng ấy bằng những khoảng trống lặng lẽ. Đứa trẻ khác sẽ nhớ những đóa cúc trắng mang theo cùng mẹ. Cậu bé trong bức ảnh sẽ nhớ khoảnh khắc cúi đầu trước phần mộ vừa đắp. Những ký ức ấy chưa đủ để nói rằng các con đã hiểu sâu sắc về sự hy sinh, nhưng có thể giúp lịch sử không còn chỉ là những câu chuyện xa xôi trong sách vở.

Cha mẹ có thể kể cho con nghe về sự tàn khốc của chiến tranh, về những người lính rời quê hương khi tuổi đời còn trẻ, về nỗi đau của những gia đình chờ đợi người thân suốt nhiều năm. Nhưng khi lời kể gắn với một điều con từng tận mắt chứng kiến, câu chuyện có thể trở nên gần gũi hơn. Con đã thấy người lớn dừng lại trước đoàn xe, đã thấy những nhành hoa được nâng niu, đã thấy một người mẹ cúi đầu bên con trước phần mộ liệt sĩ.

Sau này, khi học lại những trang sử ấy, con có thể nhớ rằng lịch sử không chỉ thuộc về quá khứ xa xôi. Đó còn là câu chuyện về những con người có thật, những gia đình từng chịu mất mát và những hy sinh góp phần làm nên cuộc sống hôm nay.

Một phần của lịch sử ấy đã từng hiện diện trước mắt con trong một buổi sáng tháng Mười.

Lòng biết ơn được trao truyền qua từng hành động lặng lẽ

Tôi nghĩ, cha mẹ không thể dạy con biết ơn chỉ bằng cách nhắc con phải biết ơn. Một đứa trẻ có thể thuộc lòng lời cảm ơn, biết nói lời xin lỗi đúng lúc, nhưng để hiểu vì sao mình cần trân trọng những gì đang có, con cần thời gian quan sát, trải nghiệm và lớn lên trong cách ứng xử của người lớn.

Lòng biết ơn không chỉ dành cho những dịp tưởng niệm. Nó còn thể hiện trong cách con trân trọng công sức của ông bà, cha mẹ; biết cảm ơn người giúp đỡ mình; biết nhìn thấy sự vất vả của người lao động và không xem những điều bình thường trong cuộc sống là lẽ đương nhiên.

Những điều ấy có mối liên hệ với nhau. Khi hiểu rằng cuộc sống hôm nay được vun đắp từ công sức, sự hy sinh của nhiều người, con có thể dần học cách nhìn ra những đóng góp vốn dễ bị bỏ qua. Đó có thể là người thân âm thầm chăm sóc mình, người lao động làm việc mỗi ngày hay những thế hệ đã đi qua chiến tranh để đất nước có được hòa bình.

Hình ảnh ba người mẹ trong buổi sáng tháng Mười ấy - một người đưa con ra đường tiễn đoàn xe, một người cùng con cầm nhành hoa trắng và một người mặc áo dài cúi đầu trước mộ phần là ba cách bày tỏ lòng thành kính. Sự hiện diện của những đứa trẻ bên cha mẹ trong thời khắc ấy chính là một lời dạy không lời.

Không cần biến buổi sáng ấy thành một tiết học căng thẳng, cũng không cần ép buộc con phải tỏ ra sâu sắc hay xúc động vượt quá độ tuổi. Trẻ nhỏ có quyền tiếp nhận mọi thứ bằng sự hồn nhiên vốn có, để rồi theo thời gian, những hạt mầm nhận thức ấy sẽ tự nở hoa khi con đủ trưởng thành. Phần việc của cha mẹ là giúp con hiểu thêm khi con đặt câu hỏi, kể cho con nghe khi con muốn biết và làm gương bằng chính cách mình đối xử với những người xung quanh.

Nghỉ một buổi học, không có nghĩa một buổi sáng ngoài lớp học quan trọng hơn những bài học ở trường. Lịch sử vẫn cần được học bằng kiến thức, bằng những câu chuyện và sự tìm hiểu nghiêm túc. Nhưng đôi khi, được tận mắt chứng kiến một sự kiện cũng giúp trẻ có thêm một điểm tựa để hiểu sâu hơn những điều mình học.

Con sẽ hiểu rằng những người nằm lại trong lòng đất từng có gia đình để yêu thương, có những dự định riêng và những điều chưa kịp thực hiện. Có thể con sẽ hiểu vì sao nhiều năm sau ngày chiến tranh kết thúc, vẫn có những người kiên trì tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, vẫn có những người xa lạ đứng bên đường chờ tiễn đưa các anh về nơi an nghỉ cuối cùng.

Sự bình yên hôm nay được đánh đổi bằng những mất mát không gì bù đắp. Họ không chỉ thuộc về quá khứ, họ chính là một phần gầy dựng nên hiện tại chúng ta đang sống. Và lòng biết ơn, suy cho cùng, không nằm ở những dịp lễ trang nghiêm mà hiện hữu ngay trong cách ta trân trọng từng khoảnh khắc bình yên thường ngày.