99% nàng dâu mới đều nhầm: Mâm cúng Tất niên và Giao thừa có phải là một?

Những ngày cuối năm âm lịch, khi hương trầm bắt đầu phảng phất quanh quẩn nơi góc nhà, cũng là lúc chị em tất bật ngược xuôi lo toan cỗ bàn. Trong cái guồng quay vội vã của thời đại mới, đôi khi chúng ta cố gắng giản lược hóa mọi thứ cho tiện lợi. Rất nhiều gia đình hiện đại, đặc biệt là những người trẻ mới ra ở riêng, thường thắc mắc liệu có thể gộp mâm cúng Tất niên chiều 30 và mâm cúng đêm Giao thừa làm một cho đỡ bề bộn hay không, hoặc đinh ninh rằng hai mâm cỗ này thực chất chỉ là một hình thức dâng lễ cuối năm.

Thực tế, xét về cả ý nghĩa tâm linh lẫn văn hóa gia đình, đây là hai nghi lễ mang hai sứ mệnh hoàn toàn khác biệt, gắn liền với những khoảnh khắc cảm xúc không thể thay thế trong ngày cuối cùng của năm cũ.

Mâm cúng Tất niên: Bữa cơm đoàn viên ấm áp lời tạ ơn

Để hiểu rõ sự khác biệt, trước hết chúng ta cần cảm nhận trọn vẹn ý nghĩa của bữa cơm Tất niên. Thường được sửa soạn vào chiều ngày 30 Tết (hoặc 29 Tết nếu là tháng thiếu), Tất niên trong tâm thức người Việt mang một sức nặng vô hình của sự trút bỏ và biết ơn.

Đây là lúc người gia trưởng thắp nén nhang lên bàn thờ gia tiên, báo cáo với ông bà tổ tiên rằng một năm cũ đã khép lại, mời các cụ về ăn tết cùng con cháu. Bữa cơm này không chỉ là mâm cúng tâm linh mà còn là cột mốc đoàn tụ của người trần mắt thịt.

Dù mâm cao cỗ đầy hay chỉ là mâm cơm đạm bạc mộc mạc cây nhà lá vườn, thì đặc trưng lớn nhất của mâm Tất niên là sự dư dả, ấm cúng với những món ăn truyền thống đậm đà như thịt kho hột vịt, canh khổ qua, bánh chưng, giò lụa, dưa hành.

Mâm cúng Tất niên được bày biện tươm tất dâng lên bàn thờ trong nhà, sau khi nhang tàn, cả đại gia đình sẽ cùng nhau quây quần thụ lộc. Nó mang tính chất của một buổi tiệc chia tay năm cũ, nơi mọi buồn phiền, xích mích hay xui rủi của mười hai tháng qua được gói ghém lại, xí xóa hết để chuẩn bị đón một khởi đầu mới mẻ. Chính vì tính chất "ăn mừng" và "đoàn viên", mâm Tất niên thiên về sự no đủ, ngon miệng, phản ánh sự thành kính của con cháu đối với công ơn phù hộ độ trì của ông bà trong suốt một năm ròng rã.

Mâm cúng Giao thừa: Khoảnh khắc giao ban linh thiêng giữa đất trời

Nếu Tất niên là lời chào tạm biệt năm cũ âm áp tình thân, thì mâm cúng Giao thừa (hay còn gọi là lễ Trừ Tịch) diễn ra vào đúng khoảnh khắc nửa đêm lại là nghi thức đón chào năm mới mang đậm màu sắc giao hòa giữa đất và trời.

Điểm khác biệt lớn nhất khiến bạn không thể gộp chung hai nghi lễ này chính là mâm cúng Giao thừa thường được chia làm hai ban: Một mâm cúng trong nhà dâng lên Thần linh, Thổ Công và gia tiên; cùng một mâm cúng thiết lập ngoài trời.

Theo quan niệm dân gian, mỗi năm Thiên đình sẽ cử một vị quan Hành khiển xuống cai quản hạ giới. Đúng thời khắc chuyển giao từ năm cũ sang năm mới, vị quan cũ sẽ bàn giao công việc cho vị quan mới. Cuộc giao ban này diễn ra vô cùng chớp nhoáng trên không trung, nên các gia đình bày mâm cúng ngoài sân để nghênh đón quan mới và tiễn đưa quan cũ, mong cầu một năm quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa cho gia đạo.

Chính vì tính chất nghênh đón và thời gian diễn ra vào lúc nửa đêm, mâm cúng Giao thừa thường nhẹ nhàng, thanh tao và mang tính biểu tượng cao hơn. Mâm cúng ngoài trời thường không thể thiếu con gà trống luộc ngậm hoa hồng, đĩa xôi gấc đỏ rực tượng trưng cho may mắn, mâm ngũ quả, trầu cau, rượu, trà và bánh mứt. Ở một số vùng miền, người ta còn ưu tiên cúng đồ chay trong nhà vào đêm Giao thừa để giữ sự thanh tịnh tuyệt đối cho những giây phút đầu tiên của năm mới.

Không ồn ào chén chú chén anh như bữa cơm Tất niên chiều 30, lễ cúng Giao thừa diễn ra trong sự tĩnh lặng, trang nghiêm, khi con người đứng giữa đất trời để gửi gắm những ước nguyện sâu kín nhất về sức khỏe, bình an và tài lộc cho năm sau.

Giữ gìn cả hai mâm cúng không phải là sự rườm rà câu nệ hình thức, mà là cách chúng ta nâng niu từng nhịp điệu của thời gian. Một bữa cơm chiều no ấm để biết ơn quá khứ, và một mâm cúng giữa đêm thanh vắng để hi vọng vào tương lai. Khi đã hiểu rõ gốc rễ của sự khác biệt này, chắc chắn việc sửa soạn mâm cỗ Tết của chị em sẽ không còn là gánh nặng, mà trở thành những nghi thức chữa lành, nuôi dưỡng đời sống tinh thần cho tổ ấm nhỏ của mình.