Vì sao cơm rượu nếp là món ăn không thể thiếu ngày Tết Đoan Ngọ?

Lý do cơm rượu nếp luôn xuất hiện trong ngày Tết Đoan Ngọ

Tết Đoan Ngọ diễn ra vào ngày mùng 5 tháng 5 Âm lịch hằng năm, là một trong những ngày lễ truyền thống lâu đời của người Việt. Dân gian còn gọi đây là "Tết diệt sâu bọ" dịp đặc biệt gắn liền với tín ngưỡng dân gian, kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp và quan niệm chăm sóc sức khỏe của cha ông từ bao đời nay.

Trong ngày này, nhiều gia đình duy trì thói quen ăn trái cây, rượu nếp, bánh tro hay chè trôi nước ngay từ sáng sớm. Theo quan niệm dân gian, đây là cách giúp thanh lọc cơ thể, xua đuổi tà khí và "diệt sâu bọ" những loại ký sinh gây hại trong đường tiêu hóa.

Người xưa tin rằng sau khi thức dậy vào sáng mùng 5 tháng 5, cơ thể con người là lúc sâu bọ, ký sinh trùng hoạt động mạnh nhất. Vì vậy, mọi người thường súc miệng sạch sẽ, ăn một chén rượu nếp để làm "say" sâu bọ, sau đó ăn các loại trái cây có vị chua hoặc chát như mận, vải, đào... với mong muốn tiêu diệt chúng.

Trong đó, rượu nếp được xem là món ăn không thể thiếu. Vị cay nồng cùng quá trình lên men tự nhiên của nếp được dân gian cho là có khả năng làm sạch đường ruột và hỗ trợ tiêu hóa. Bên cạnh đó, các loại trái cây đầu mùa cũng mang ý nghĩa tượng trưng cho sự sinh sôi, no đủ và mùa màng bội thu.

Nguồn gốc của tục lệ này gắn liền với một truyền thuyết dân gian quen thuộc. Tương truyền, sau một vụ mùa thắng lợi, người nông dân đang vui mừng thu hoạch thì bất ngờ bị sâu bọ kéo đến phá hoại hoa màu. Trong lúc mọi người lo lắng, một ông lão tên Đôi Truân xuất hiện và chỉ cho dân làng lập lễ cúng đơn giản với bánh tro, trái cây rồi cùng nhau vận động trước sân nhà.

Kỳ lạ thay, chỉ sau một thời gian ngắn, đàn sâu bọ suy yếu và bị tiêu diệt. Trước khi rời đi, ông lão dặn rằng hằng năm vào đúng ngày này, người dân hãy thực hiện nghi thức tương tự để phòng trừ sâu bệnh. Từ đó, ngày mùng 5 tháng 5 Âm lịch được gọi là "Tết diệt sâu bọ" và lưu truyền đến ngày nay.

Không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, Tết Đoan Ngọ còn phản ánh tri thức dân gian về thời tiết, sức khỏe và sản xuất nông nghiệp. Đây là dịp để mọi người cầu mong mùa màng thuận lợi, cuộc sống bình an, đồng thời là cơ hội để các thành viên trong gia đình sum họp, gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống.

Ngày nay, dù đời sống hiện đại đã có nhiều thay đổi, những thức quà quen thuộc như rượu nếp, trái cây đầu mùa hay bánh tro vẫn xuất hiện trong mỗi dịp Tết Đoan Ngọ như một nét đẹp văn hóa được lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Mâm cúng Tết Đoan Ngọ: Ý nghĩa và những lễ vật cần chuẩn bị

Theo lịch vạn niên, năm 2026, Tết Đoan ngọ rơi vào thứ Sáu ngày 19/6 Dương lịch, tức ngày 5/5 Âm lịch.

Tết Đoan Ngọ (mùng 5 tháng 5 Âm lịch) là dịp để các gia đình bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên, đồng thời cầu mong sức khỏe, bình an và mùa màng thuận lợi. Do diễn ra vào thời điểm nhiều loại nông sản bước vào mùa thu hoạch, mâm cúng Tết Đoan Ngọ thường khá phong phú với những sản vật đặc trưng của từng vùng miền.

Dù có sự khác biệt trong cách chuẩn bị, mâm cúng truyền thống thường bao gồm các lễ vật cơ bản như trái cây theo mùa, trầu cau, hoa tươi, hương, vàng mã, nước sạch và đặc biệt là cơm rượu nếp.

Trong đó, trầu cau, hương và hoa tươi mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc, thể hiện lòng biết ơn, sự tưởng nhớ và kính trọng đối với tổ tiên. Cơm rượu nếp lại được xem là món ăn đặc trưng nhất của ngày Tết Đoan Ngọ. Theo quan niệm dân gian, món ăn được làm từ gạo nếp lên men này có tác dụng "diệt sâu bọ", thanh lọc cơ thể và tăng cường sức khỏe trong những ngày hè oi bức.

Ngoài những lễ vật quen thuộc, mỗi vùng miền lại có những món ăn riêng, tạo nên nét độc đáo cho mâm cúng Tết Đoan Ngọ trên khắp mọi miền đất nước.

Mâm cúng Tết Đoan Ngọ miền Bắc

Mâm cúng của người miền Bắc mang đậm dấu ấn mùa hè với các loại trái cây đầu mùa như mận, vải, đào... Đây không chỉ là lễ vật dâng cúng tổ tiên mà còn gắn liền với tục "diệt sâu bọ" đã tồn tại từ lâu đời trong dân gian.

Bên cạnh hoa quả, bánh gio (hay bánh tro) là món ăn không thể thiếu trong nhiều gia đình. Được làm từ gạo nếp ngâm nước tro và gói trong lá, bánh có vị thanh mát, thường được dùng cùng mật mía, rất phù hợp với thời tiết nóng nực của mùa hè.

Tại một số địa phương miền núi phía Bắc như Lào Cai, người dân còn chuẩn bị thêm bánh khúc món bánh truyền thống của đồng bào dân tộc Nùng với lớp vỏ nếp dẻo thơm và nhân đỗ xanh béo bùi.

Đặc biệt, cơm rượu nếp vẫn là món ăn quan trọng nhất trên mâm cúng, tượng trưng cho nét văn hóa đặc trưng của ngày Tết diệt sâu bọ.

Mâm cúng Tết Đoan Ngọ miền Trung 

Nếu người miền Bắc nổi bật với hoa quả và bánh tro, thì người miền Trung lại xem thịt vịt là món ăn không thể thiếu trong dịp Tết Đoan Ngọ.

Theo quan niệm dân gian, sau ngày mùng 5 tháng 5 Âm lịch là thời điểm vịt bắt đầu vào mùa ngon nhất, thịt săn chắc và thơm hơn. Vì vậy, nhiều gia đình chuẩn bị các món như vịt luộc, cháo vịt, gỏi vịt hoặc vịt tiềm thuốc bắc để dâng cúng tổ tiên và sum họp gia đình.

Không chỉ mang ý nghĩa truyền thống, thịt vịt còn được cho là có tính mát, giúp giải nhiệt cơ thể trong những ngày hè nắng nóng.

Bên cạnh đó, chè kê cũng là món ăn đặc trưng của nhiều địa phương miền Trung. Vị ngọt thanh của chè kết hợp cùng bánh tráng mè giòn thơm tạo nên hương vị riêng biệt, góp phần làm phong phú thêm mâm cúng ngày lễ.

Mâm cúng Tết Đoan Ngọ miền Nam

Mâm cúng Tết Đoan Ngọ của người miền Nam nổi bật bởi sự đa dạng của các loại bánh và món chè truyền thống.

Trong đó, bánh ú tro là món ăn quen thuộc nhất. Bánh được gói bằng lá tre hoặc lá chuối, có hình chóp đặc trưng với lớp nếp mềm dẻo, vị thanh nhẹ, dễ ăn. Đây là món bánh gắn liền với Tết Đoan Ngọ của nhiều thế hệ người dân Nam Bộ.

Ngoài ra còn có bánh ú bá trạng món bánh có nguồn gốc từ cộng đồng người Hoa, thường được làm với nhiều loại nhân phong phú và hương vị đậm đà hơn.

Một món ăn khác không thể thiếu là chè trôi nước. Những viên bánh tròn đầy với nhân đậu xanh ngọt bùi tượng trưng cho sự viên mãn, hanh thông và may mắn trong cuộc sống.

Nhiều gia đình còn chuẩn bị thêm xôi gấc, xôi vò hoặc các loại trái cây theo mùa với mong muốn cầu chúc một năm sung túc, đủ đầy và nhiều điều tốt đẹp.

Dù có sự khác biệt trong cách chuẩn bị lễ vật, mâm cúng Tết Đoan Ngọ ở cả ba miền đều thể hiện nét đẹp văn hóa truyền thống, lòng thành kính với tổ tiên và ước vọng về sức khỏe, bình an cho gia đình.

(t/h Sức khỏe & Đời sống, VTC News)