Đứa trẻ từng kể mọi chuyện cho bố mẹ, vì sao lớn lên lại chẳng muốn nói gì?

Ngày còn nhỏ, một đứa trẻ có thể chạy về nhà chỉ để kể chuyện hôm nay cô giáo khen mình, bạn trong lớp làm điều gì buồn cười hay một món đồ chơi vừa bị hỏng. Bố mẹ gần như là nơi đầu tiên trẻ tìm đến mỗi khi có chuyện muốn chia sẻ.

Nhưng đến một giai đoạn, những câu chuyện ấy thưa dần. Trẻ không còn chủ động kể hôm nay ở trường có gì, không muốn nói mình đang thích ai, gặp chuyện gì với bạn bè hay đang lo lắng điều gì. Khi bố mẹ hỏi, câu trả lời đôi khi chỉ còn lại vài chữ như "Không có gì ạ", "Con biết rồi" hoặc "Con tự giải quyết được".

Theo Psychology Today, việc một đứa trẻ từng rất cởi mở bắt đầu ít nói với bố mẹ là hiện tượng khá phổ biến khi bước vào tuổi vị thành niên. Đây là giai đoạn trẻ phải cùng lúc học cách tách khỏi sự phụ thuộc vào gia đình, xây dựng bản sắc riêng và hình thành khả năng tự đưa ra quyết định.

Khi trẻ lớn lên, nhu cầu được tự quyết cũng lớn lên

Một trong những thay đổi quan trọng của tuổi vị thành niên là trẻ bắt đầu muốn có nhiều quyền quyết định hơn đối với cuộc sống của mình. Điều này không có nghĩa trẻ không còn cần bố mẹ. Ngược lại, trẻ vẫn cần sự hỗ trợ và định hướng từ gia đình, nhưng muốn được nhìn nhận như một người đang lớn thay vì một đứa trẻ phải làm theo mọi quyết định của người lớn.

Một nghiên cứu đăng trên Journal of Adolescence với 294 thanh thiếu niên cho thấy cách cha mẹ đưa ra yêu cầu có liên quan rõ rệt đến phản ứng của trẻ. Khi trẻ cảm nhận cách giao tiếp mang tính kiểm soát tâm lý, các em có xu hướng cảm thấy quyền tự chủ bị cản trở và dễ phản ứng chống đối hơn. Trong khi đó, khi được hỗ trợ về quyền tự quyết, trẻ có xu hướng phản hồi theo hướng thương lượng và hợp tác hơn.

Vì thế, một cuộc trò chuyện mà bố mẹ nghĩ chỉ đơn giản là "hỏi han" đôi khi lại được trẻ trải nghiệm theo cách khác.

"Dạo này học hành thế nào?";

"Con đã làm bài chưa?";

"Sao không chơi với bạn A mà lại chơi với bạn này?";

"Bố mẹ nói rồi mà con không nghe";

...

Nếu gần như mọi cuộc trò chuyện đều kết thúc bằng lời nhắc nhở, phán xét hoặc một yêu cầu phải thay đổi, trẻ có thể dần học được rằng kể chuyện với bố mẹ đồng nghĩa với việc mình sẽ phải giải thích, nghe giảng hoặc đối mặt với một cuộc tranh luận. Khi ấy, im lặng trở thành cách đơn giản hơn.

Vì sao trẻ dần ít chia sẻ với bố mẹ?

Có một thay đổi rất đáng chú ý trong quan hệ giữa cha mẹ và con cái khi trẻ bước vào tuổi vị thành niên. Trẻ bắt đầu phân biệt rõ hơn giữa những chuyện mình "phải" chia sẻ với bố mẹ và những chuyện mình muốn giữ lại cho bản thân.

Một nghiên cứu theo dõi 390 thanh thiếu niên từ 12 đến 19 tuổi cho thấy việc giao tiếp giữa cha mẹ và con cái thay đổi theo quá trình trưởng thành. Ở một số giai đoạn đầu tuổi vị thành niên, mức độ trẻ chủ động chia sẻ giảm xuống, trong khi việc giữ bí mật tăng lên.

Điều này cũng giải thích vì sao bố mẹ đôi khi cảm thấy con mình "thay đổi 180 độ". Thực tế, trẻ không nhất thiết đột nhiên trở thành một người khép kín. Các em đang học cách quản lý đời sống riêng tư và tự quyết định thông tin nào mình muốn chia sẻ. Vấn đề nằm ở chỗ trải nghiệm của trẻ sau mỗi lần mở lòng.

Một nghiên cứu thực nghiệm với hơn 1.000 thanh thiếu niên từ 13 đến 16 tuổi cho thấy khi trẻ chứng kiến cách cha mẹ lắng nghe một cách tích cực, không phán xét, các em có xu hướng dự đoán bản thân sẽ cảm thấy tốt hơn và có ý định chia sẻ nhiều hơn trong tương lai. Nghiên cứu cũng cho thấy cảm giác được tôn trọng quyền tự chủ và cảm giác gắn kết với cha mẹ đóng vai trò trung gian trong mối liên hệ này.

Nói cách khác, trẻ không chỉ nhớ bố mẹ đã nói gì. Trẻ còn nhớ cảm giác của mình sau khi kể chuyện. Nếu một lần kể chuyện bị mắng, một lần tâm sự bị đem ra so sánh, một lần nói về thất bại nhưng nhận lại câu "Có thế mà cũng không làm được", trẻ có thể bắt đầu tính toán trước khi mở lời.

Trẻ tự rút ra kết luận rằng không phải chuyện gì cũng đáng để kể. Và khi quá trình này lặp lại, khoảng cách trong giao tiếp có thể lớn dần mà cả hai phía đều không nhận ra.

Cách bố mẹ phản ứng quyết định trẻ có muốn kể tiếp hay không

Một bài viết trên Psychology Today về việc trẻ vị thành niên bắt đầu ít nói với bố mẹ chỉ ra một nghịch lý khá đáng chú ý, đó là khi trẻ nói ít đi, bố mẹ thường càng lo lắng và càng muốn hỏi nhiều hơn. Nhưng càng hỏi dồn, trẻ lại càng có xu hướng thu mình. Điều trẻ cần ở bố mẹ khi ấy không hoàn toàn giống lúc còn nhỏ.

Một đứa trẻ có thể cần bố mẹ giải quyết giúp một vấn đề. Một thiếu niên nhiều khi chỉ muốn được nghe hết câu chuyện trước khi nhận lời khuyên. Một đứa trẻ có thể chấp nhận câu "Bố mẹ biết điều gì tốt cho con". Một thiếu niên lại muốn được hỏi "Con nghĩ thế nào?" trước.

Một tổng quan hệ thống được công bố trên BMC Psychology, xem xét 37 bài nghiên cứu với 26 nghiên cứu khác nhau, cho thấy chất lượng giao tiếp giữa cha mẹ và con cái có mối liên hệ với sức khỏe tinh thần của trẻ vị thành niên. Các tác giả đồng thời lưu ý rằng phần lớn nghiên cứu trong tổng quan là nghiên cứu cắt ngang, vì vậy không thể đơn giản kết luận rằng giao tiếp kém trực tiếp gây ra các vấn đề tâm lý.

Điều đó cũng có nghĩa việc một đứa trẻ bỗng ít nói không nên lập tức được hiểu là trẻ đang xa cách bố mẹ hoặc có vấn đề tâm lý. Có những khoảng lặng đơn giản là dấu hiệu của việc trẻ đang lớn lên, có đời sống riêng và muốn tự quyết định nhiều hơn. Điều đáng chú ý hơn là khi sự im lặng đi kèm với thay đổi rõ rệt trong hành vi, cảm xúc, học tập, các mối quan hệ hoặc cảm giác an toàn của trẻ.

Còn trong những cuộc trò chuyện bình thường, đôi khi điều giữ một đứa trẻ ở lại với bố mẹ không phải là việc bố mẹ luôn có câu trả lời đúng. Đó là cảm giác rằng khi mình kể một chuyện, mình sẽ được nghe hết câu chuyện trước khi bị phán xét.