Bạn không cần giàu nhanh, chỉ cần đừng để cuộc đời mình “nợ” quá nhiều

Một người đàn ông ngoài 40 tuổi khoe vừa mua được chiếc ô tô đầu tiên. Bạn bè chúc mừng, đồng nghiệp ngưỡng mộ, người thân cũng mừng vì cuối cùng anh đã có thứ tài sản đáng giá sau nhiều năm làm việc. Chỉ có anh biết mỗi tháng mình phải trả bao nhiêu tiền góp, còn khoản vay mua nhà chưa hết, bố mẹ bắt đầu đau ốm và đứa con lớn chuẩn bị vào đại học. Chiếc xe mới khiến cuộc sống tiện nghi hơn, nhưng cũng khiến anh phải cân nhắc mỗi khi muốn nghỉ phép, chuyển việc hay đơn giản là từ chối một nhiệm vụ ngoài giờ.

Câu chuyện ấy không có nghĩa mua ô tô bằng tiền vay là sai, càng không thể lấy nó làm thước đo để đánh giá cách người khác sống. Nhiều khoản vay là cần thiết và hoàn toàn có thể được quản lý tốt. Điều đáng nghĩ nằm ở chỗ, đôi khi chúng ta mải mê gia tăng những thứ mình sở hữu mà quên tính xem bản thân còn bao nhiêu quyền lựa chọn. Nhà rộng hơn, xe đẹp hơn, những chuyến đi xa hơn, nhưng thời gian nghỉ ngơi ít đi, áp lực công việc lớn hơn và một biến động nhỏ về thu nhập cũng đủ khiến cả gia đình chao đảo.

Người ta thường hỏi nhau kiếm được bao nhiêu tiền, bao giờ mua nhà, khi nào lên chức, đã có khoản đầu tư nào đáng kể chưa. Hiếm ai hỏi một câu cũng quan trọng không kém: Để duy trì cuộc sống hiện tại, bạn đang phải đánh đổi những gì?

Món nợ đáng sợ không phải lúc nào cũng nằm trong tài khoản ngân hàng

Nợ tiền là thứ dễ nhận thấy nhất. Nó có con số cụ thể, có thời hạn thanh toán, có lãi suất và đôi khi là những cuộc điện thoại nhắc nợ khiến người ta mất ăn mất ngủ. Nhưng bên cạnh những khoản vay hiện hữu, nhiều người còn mang theo những món nợ không được ghi trong bất kỳ hợp đồng nào.

Đó là khoản nợ sức khỏe của một người suốt nhiều năm thức khuya làm việc, ăn uống thất thường và liên tục trì hoãn lịch khám bệnh vì quá bận. Đó là món nợ thời gian của người cha luôn hứa cuối tuần sẽ đưa con đi chơi, nhưng hết cuối tuần này đến cuối tuần khác vẫn không thể rời chiếc máy tính. Đó còn là món nợ tình cảm giữa những người sống chung một mái nhà, lâu dần chỉ còn trao đổi với nhau chuyện tiền điện, tiền học và những việc cần giải quyết.

Những món nợ ấy không đòi thanh toán ngay nên rất dễ bị bỏ qua. Một đêm thiếu ngủ chưa khiến bạn suy sụp, một bữa cơm vắng mặt chưa làm gia đình xa cách, một lần thất hứa với con chưa đủ để phá hỏng sự tin tưởng. Nhưng khi những việc ấy lặp lại trong nhiều năm, hậu quả có thể trở nên rõ rệt. Sức khỏe không còn như trước, những cuộc trò chuyện trong nhà thưa dần, còn đứa trẻ từng háo hức chờ bố mẹ về giờ đã có thế giới riêng và không còn muốn kể nhiều chuyện nữa.

Điều khó khăn là những khoản nợ này không thể giải quyết đơn giản bằng cách kiếm thêm tiền. Bạn có thể dùng thu nhập để mua những dịch vụ chăm sóc sức khỏe tốt hơn, nhưng không thể mua lại toàn bộ những năm tháng cơ thể đã phải chịu đựng sự thiếu nghỉ ngơi. Bạn có thể dành cho con một món quà đắt tiền, nhưng món quà ấy không tự động thay thế những lần có mặt khi con cần được lắng nghe.

Dĩ nhiên, cuộc sống không phải lúc nào cũng cho phép con người cân bằng mọi thứ. Nhiều người phải làm việc vất vả để trang trải những nhu cầu thiết yếu, chứ không phải vì tham vọng sở hữu thêm. Bởi thế, sẽ thiếu công bằng nếu trách một người bận rộn rằng họ chưa biết sống. Nhưng khi đã có quyền lựa chọn, việc liên tục đặt công việc và tiền bạc lên trước mọi nhu cầu khác cũng là điều đáng xem xét.

Càng muốn chứng minh mình thành công, bạn càng dễ mua thêm những áp lực

Ở tuổi 25, một công việc ổn định có thể là mục tiêu lớn. Đến tuổi 30, người ta bắt đầu so sánh chuyện nhà cửa, thu nhập, chức vụ. Qua tuổi 35, những cuộc trò chuyện lại xoay quanh trường học của con, bất động sản, khoản đầu tư và kế hoạch nghỉ hưu. Chẳng ai quy định rõ những cột mốc ấy, nhưng chúng vẫn âm thầm tạo ra sức ép. Mỗi lần gặp một người bạn vừa đổi xe hoặc mua thêm căn hộ, ta dễ có cảm giác mình đang tụt lại phía sau, dù cuộc sống hiện tại vốn chẳng thiếu thốn điều gì nghiêm trọng.

Mạng xã hội khiến cảm giác ấy trở nên thường trực hơn. Những thành tựu của người khác xuất hiện liên tục trên màn hình, từ chuyến du lịch nước ngoài đến căn bếp mới sửa, chiếc túi hàng hiệu hay buổi tiệc sinh nhật được tổ chức trong một nhà hàng sang trọng. Tất nhiên, mỗi người đều có quyền vui với thành quả lao động của mình. Vấn đề bắt đầu khi ta lấy những hình ảnh ấy làm căn cứ để quyết định mình cần sống ra sao, rồi vội vàng mua sắm hoặc vay mượn để có được những thứ chưa thực sự cần thiết.

Một chiếc điện thoại mới có thể giúp công việc thuận tiện hơn, nhưng cũng có thể chỉ khiến ta hào hứng trong vài tuần. Một căn nhà rộng hơn có thể cải thiện chất lượng sống, nhưng nếu khoản trả góp khiến cả gia đình không còn quỹ dự phòng, sự tiện nghi ấy đi kèm rủi ro cần được tính toán. Không phải món đồ đắt tiền nào cũng là phù phiếm, cũng như không phải người tiết kiệm nào cũng có cuộc sống khôn ngoan hơn. Giá trị của một khoản chi phụ thuộc vào nhu cầu, khả năng tài chính và những ưu tiên thật sự của mỗi gia đình.

Điều đáng tiếc là có người dành rất nhiều năm để theo đuổi một cuộc sống mà bản thân chưa từng ngồi xuống hỏi xem mình có thực sự muốn hay không. Họ làm thêm để trả tiền cho những thứ đã mua, rồi tiếp tục mua sắm như phần thưởng cho những ngày làm việc quá sức. Vòng quay ấy cứ kéo dài, khiến việc kiếm tiền không còn chỉ phục vụ cuộc sống mà trở thành điều kiện bắt buộc để duy trì mọi thứ đã lựa chọn.

Một cuộc sống đủ đầy lẽ ra phải giúp con người có thêm sự chủ động. Nếu những tài sản mới liên tục khiến bạn phải đánh đổi sức khỏe, thời gian và khả năng nghỉ ngơi, có lẽ đã đến lúc cần xem lại mức giá thực sự của chúng.

Giàu chậm một chút, nhưng giữ được quyền lựa chọn cho chính mình

Ở tuổi trung niên, sự an toàn tài chính bắt đầu mang một ý nghĩa rất khác. Khi còn trẻ, người ta thường quan tâm mình có thể kiếm được bao nhiêu. Đến một độ tuổi nhất định, câu hỏi quan trọng hơn đôi khi là nếu tháng sau không còn khoản thu nhập ấy, cuộc sống sẽ ra sao.

Một người có mức lương cao nhưng phải dùng gần hết thu nhập để trả nợ, duy trì sinh hoạt và đáp ứng những khoản chi cố định có thể gặp nhiều khó khăn khi công việc thay đổi. Ngược lại, người thu nhập khiêm tốn hơn nhưng có khoản dự phòng phù hợp, ít nợ vượt khả năng thanh toán và biết kiểm soát chi tiêu thường có thêm thời gian để cân nhắc trước những quyết định lớn.

Sự khác biệt ấy không nằm hoàn toàn ở số tiền sở hữu mà ở khả năng tự chủ. Khi tài chính không quá căng thẳng, bạn có thể từ chối một công việc không phù hợp, dành thời gian chăm sóc người thân hoặc nghỉ ngơi khi sức khỏe không cho phép tiếp tục làm việc với cường độ cũ. Khoản tiết kiệm khi ấy không chỉ đại diện cho tiền bạc, mà còn tạo ra một khoảng đệm trước những biến động khó lường.

Tuy nhiên, giàu chậm không đồng nghĩa với thiếu tham vọng hay từ bỏ cơ hội phát triển. Bạn vẫn có thể đặt mục tiêu tăng thu nhập, học thêm kỹ năng, đầu tư và xây dựng tài sản. Điều cần tránh là xem tốc độ giàu có của người khác như một thời hạn bắt buộc đối với mình. Một khoản đầu tư phù hợp với người có nguồn vốn dư dả chưa chắc thích hợp với gia đình đang phải trả nợ mua nhà. Một quyết định chuyển việc mang lại thu nhập cao hơn cũng cần được cân nhắc cùng khối lượng công việc, thời gian di chuyển và những trách nhiệm cá nhân.

Có người thực sự muốn xây dựng doanh nghiệp lớn, sẵn sàng chấp nhận những năm tháng bận rộn để theo đuổi mục tiêu. Người khác chỉ mong có công việc đủ sống, căn nhà vừa phải và nhiều thời gian cho gia đình. Không có lý do gì để mặc định một lựa chọn đáng ngưỡng mộ hơn lựa chọn còn lại, miễn là người trong cuộc hiểu rõ điều mình đang đánh đổi.

Điều quan trọng là đừng để mỗi bước tiến về thu nhập lại kéo theo một tầng áp lực mới đến mức bản thân không còn được phép dừng lại. Kiếm tiền để có thêm lựa chọn sẽ khác rất xa với kiếm tiền chỉ để không đánh mất những gì đang sở hữu.

Đừng để đến khi nghỉ hưu mới bắt đầu trả những món nợ với bản thân

Một phụ nữ dành cả tuổi trẻ chăm lo cho gia đình có thể đến tuổi 50 mới nhận ra mình đã rất lâu không làm điều gì chỉ vì bản thân thích. Những chuyến đi luôn được lên kế hoạch theo lịch của chồng con, tiền tiết kiệm ưu tiên cho nhu cầu chung, còn sở thích cá nhân thì hết lần này đến lần khác bị gác lại. Một người đàn ông khác có thể làm việc miệt mài suốt ba mươi năm với hy vọng nghỉ hưu sẽ đi du lịch, đọc sách, gặp bạn bè. Nhưng khi ngày ấy đến, sức khỏe và những mối quan hệ của anh đã khác rất nhiều so với thời điểm bắt đầu ước mơ.

Không ai biết chắc tuổi già của mình sẽ như thế nào. Vì vậy, chuẩn bị cho tương lai là việc cần thiết, nhưng trì hoãn mọi niềm vui cho đến khi có đủ tiền cũng chưa chắc là lựa chọn tốt. Một bữa ăn với cha mẹ, cuộc gặp bạn cũ, buổi chiều đưa con đi chơi hay vài ngày nghỉ để hồi phục sức khỏe không nhất thiết phải chờ đến lúc chúng ta đạt được mục tiêu tài chính tiếp theo.

Thực ra, giảm bớt những món nợ trong cuộc đời cũng có thể bắt đầu từ những việc rất cụ thể. Với tiền bạc, đó là hiểu rõ các khoản vay, không cam kết chi tiêu vượt quá khả năng và chủ động xây dựng khoản dự phòng. Với sức khỏe, đó là ngủ nghỉ hợp lý, ăn uống đều đặn, vận động và thăm khám khi cần thiết. Với các mối quan hệ, đó là giữ lời hứa trong khả năng, có mặt khi người thân cần và đừng xem mọi sự quan tâm là điều có thể bù đắp sau này.

Riêng với bản thân, có lẽ điều khó nhất là học cách chấp nhận mình không cần phải đạt được tất cả. Bạn có thể không sở hữu căn nhà đẹp nhất trong nhóm bạn, không có chiếc xe khiến người khác trầm trồ và cũng chưa đạt đến mức thu nhập từng đặt ra ở tuổi 25. Những điều ấy có thể khiến bạn tiếc nuối, nhưng không đủ để kết luận rằng cuộc sống của bạn kém giá trị.

Đến một lúc nào đó, niềm vui của người trưởng thành có thể rất cụ thể: Cuối tháng thanh toán xong các khoản cần thiết mà vẫn còn tiền dự phòng, được nghỉ phép mà không quá hoang mang về thu nhập, có sức khỏe để đi bộ một quãng đường dài và có vài người thân thiết để cùng ăn một bữa cơm. Những điều bình thường ấy không dễ xuất hiện trong những bức ảnh khoe thành tựu, nhưng lại có ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống mỗi ngày.

Suy cho cùng, chúng ta không nhất thiết phải trở thành người giàu nhất trong số những người mình quen biết. Điều đáng mong hơn là sau nhiều năm làm việc và tích lũy, bản thân vẫn giữ được sức khỏe, những mối quan hệ quan trọng và một khoản tự do đủ để sống theo ý mình. Bởi đến cuối cùng, điều khiến một người cảm thấy nhẹ nhõm chưa chắc là đã kiếm được bao nhiêu tiền, mà còn là những năm tháng phía trước không bị ràng buộc bởi quá nhiều món nợ từ những quyết định trong quá khứ.