Một biến thể Covid-19 "siêu đột biến" đang lan rộng: Bộ Y tế lên tiếng cảnh báo

Sáng 29-3, Bộ Y tế thông tin về biến thể SARS-CoV-2 BA.3.2 gây bệnh COVID-19. Bộ Y tế cho biết BA.3.2 là biến thể COVID-19 đang được theo dõi, đồng thời khuyến cáo tăng cường giám sát, chủ động các biện pháp phòng dịch.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ, biến thể này được xếp vào nhóm đang theo dõi, với nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng ở mức thấp so với các dòng Omicron đang lưu hành.

Theo cập nhật chính thức của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), biến thể SARS-CoV-2 BA.3.2 hiện được xếp vào nhóm biến thể đang được theo dõi. WHO đánh giá nguy cơ của biến thể này đối với sức khỏe cộng đồng ở mức thấp so với các dòng Omicron đang lưu hành hiện nay.

Theo Tổ chức Y tế thế giới, biến thể BA.3.2 được ghi nhận lần đầu tiên tại Nam Phi vào ngày 22/11/2024.. Các dữ liệu hiện có cho thấy BA.3.2 có một số thay đổi về đặc tính kháng nguyên và khả năng né tránh miễn dịch trong điều kiện phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, đến nay chưa có bằng chứng cho thấy biến thể này làm gia tăng mức độ nặng của bệnh, số ca nhập viện hoặc tử vong. WHO đồng thời nhận định các vắc xin COVID-19 hiện hành vẫn tiếp tục có tác dụng phòng, chống bệnh tiến triển nặng, tử vong.

Trước tình hình trên, Bộ Y tế tiếp tục theo dõi chặt chẽ diễn biến dịch bệnh và các biến thể lưu hành trên thế giới, đồng thời chỉ đạo hệ thống y tế dự phòng, các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh và các đơn vị liên quan duy trì giám sát, phát hiện sớm, đánh giá nguy cơ và sẵn sàng đáp ứng khi cần thiết. Bộ Y tế khuyến cáo người dân không hoang mang nhưng cũng không chủ quan; chủ động theo dõi sức khỏe, thực hiện tốt vệ sinh cá nhân và đến cơ sở y tế khi có biểu hiện nghi ngờ, nhất là đối với người cao tuổi, người có bệnh nền, phụ nữ mang thai và các đối tượng nguy cơ cao.

BA.3.2 - biến thể COVID-19 mới với nhiều đột biến

Chủng BA.3.2 đang dần gia tăng sự hiện diện trên toàn cầu. Biến thể này - còn được gọi là "cicada" (ve sầu) - xuất hiện từ hơn một năm trước, âm thầm tồn tại cho đến mùa thu năm ngoái thì bắt đầu tăng tốc ở nhiều quốc gia, bao gồm cả Mỹ.

Tính đến ngày 11/2, BA.3.2 đã được phát hiện tại ít nhất 25 bang ở Mỹ, theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC).

Điều đáng lo ngại là biến thể này mang hàng loạt thay đổi di truyền ở protein gai (spike protein) - yếu tố giúp virus xâm nhập vào tế bào - khiến nó khác biệt so với các biến thể đang lưu hành, theo nhà virus học Andrew Pekosz (ĐH Johns Hopkins).

Virus SARS-CoV-2 liên tục đột biến khi lây lan, tạo ra các biến thể mới. Phần lớn các chủng hiện nay có quan hệ gần nhau, chỉ khác biệt nhẹ về di truyền. Tuy nhiên, BA.3.2 lại nổi bật hơn.

"Biến thể này có nhiều đột biến khiến hệ miễn dịch khó nhận diện hơn", Pekosz cho biết.

Những thay đổi này có thể làm giảm hiệu quả bảo vệ từ miễn dịch có sẵn, theo một nghiên cứu mới đăng trên báo cáo dịch tễ học của CDC.

Vì vậy, chủng "siêu đột biến" này đang được các cơ quan y tế theo dõi chặt chẽ. Tháng 12/2025, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã xếp BA.3.2 vào nhóm "biến thể cần theo dõi".

Tên gọi "cicada" do giáo sư sinh học tiến hóa T. Ryan Gregory (ĐH Guelph) đặt – người từng đặt tên cho các biến thể như "stratus" hay "pirola".

Giống như loài ve sầu sống "ẩn mình dưới đất" nhiều năm trước khi xuất hiện, BA.3.2 cũng âm thầm tồn tại trong thời gian dài trước khi có dấu hiệu bùng lên.

BA.3.2 là gì?

BA.3.2 được phát hiện lần đầu vào tháng 11/2024 tại Nam Phi. Đây là hậu duệ của BA.3 - một biến thể phụ của Omicron từng xuất hiện năm 2022.

Dù BA.3 từng mờ nhạt rồi biến mất khỏi sự chú ý, nó không hoàn toàn biến mất. Sau hai năm tích lũy hàng chục đột biến, BA.3.2 xuất hiện và tiếp tục phân nhánh thành BA.3.2.1 và BA.3.2.2.

Trong giai đoạn 2024-2025, BA.3.2 lan truyền chậm và bị lu mờ bởi các biến thể chiếm ưu thế như Nimbus hay XFG (đều có nguồn gốc từ BA.2). Tuy nhiên từ tháng 9 năm ngoái, nó bắt đầu tăng tốc.

"Trước đó nó âm thầm nhân lên, cho đến khi bắt đầu lây lan mạnh hơn giữa người với người", Pekosz nói.

BA.3.2 có tới 70-75 đột biến ở protein gai, nhiều hơn đáng kể so với các chủng như JN.1 hay LP.8.1 - vốn là mục tiêu của vaccine hiện nay.

Theo CDC, BA.3.2 là một dòng tiến hóa mới, "khác biệt về mặt di truyền" so với các biến thể gần đây, và có thể né tránh phần lớn miễn dịch trong cộng đồng.

Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy BA.3.2 có thể "thoát" khỏi kháng thể COVID-19 nhờ những thay đổi này.

Tuy nhiên, một số đột biến lại có thể khiến virus bám vào tế bào kém hiệu quả hơn.

"Có thể hệ miễn dịch khó nhận ra nó, nhưng ngược lại, nó cũng không 'nhận ra' cơ thể chúng ta tốt như trước," bác sĩ Dana Mazo (NYU Langone Health) cho biết.

Hiện vẫn chưa rõ vì sao BA.3.2 lại tái xuất vào thời điểm này.

Biến thể mới có gây bệnh nặng hơn?

Tin tốt là: chưa có bằng chứng BA.3.2 gây bệnh nặng hơn.

Theo chuyên gia Adolfo García-Sastre (Viện Y học Mount Sinai), không có dấu hiệu biến thể này làm tăng tỷ lệ nhập viện hay mức độ nghiêm trọng ở các quốc gia nơi nó lan rộng.

"Nó vẫn có thể gây bệnh, nhưng không nguy hiểm hơn các biến thể trước," ông nói.

Pekosz cũng nhận định: "Trên lý thuyết nó có vẻ đáng lo, nhưng thực tế chưa gây tác động lớn".

Liệu BA.3.2 có gây làn sóng dịch mới?

Dù số ca phát hiện đang tăng, BA.3.2 vẫn lưu hành ở mức thấp tại nhiều quốc gia, bao gồm Mỹ.

"Nó đang tăng, nhưng chưa gây ra làn sóng lớn ở bất kỳ đâu", Pekosz nói.

Biến thể này cũng chưa vượt qua các chủng đang chiếm ưu thế như XFG (stratus) hay NB.1.8.1 (nimbus).

WHO nhận định BA.3.2 chưa cho thấy lợi thế tăng trưởng rõ rệt so với các biến thể khác.

"Nếu thực sự vượt trội, nó đã bùng phát toàn cầu rất nhanh. Nhưng điều đó chưa xảy ra, dù vậy, nó vẫn đáng để theo dõi", Pekosz nói.

Ngay cả khi có khả năng né miễn dịch, BA.3.2 vẫn có thể bị nhận diện phần nào nhờ phản ứng chéo của hệ miễn dịch.

Triệu chứng của BA.3.2

Triệu chứng của BA.3.2 không khác biệt đáng kể so với các biến thể hiện nay, bao gồm:

Ho

Sốt hoặc ớn lạnh

Đau họng

Nghẹt mũi

Khó thở

Mất vị giác hoặc khứu giác

Mệt mỏi

Đau đầu

Triệu chứng tiêu hóa

Các triệu chứng thường tự cải thiện với chăm sóc hỗ trợ.

Đáng chú ý, biến thể này vẫn nhạy với các thuốc kháng virus COVID-19 hiện có.

Vaccine còn hiệu quả không?

BA.3.2 được chú ý vì các đột biến có thể ảnh hưởng đến hiệu quả vaccine.

Các vaccine COVID-19 giai đoạn 2025-2026 (nhắm vào dòng JN.1) vẫn giúp bảo vệ khỏi bệnh nặng do các biến thể hiện hành.

Trong phòng thí nghiệm, hiệu quả với BA.3.2 có giảm, nhưng vẫn cần thêm nghiên cứu.

WHO cho rằng vaccine hiện tại vẫn có khả năng bảo vệ khỏi bệnh nặng.

Một ưu điểm lớn là vaccine có thể được cập nhật hằng năm để phù hợp với biến thể mới.

Nên làm gì lúc này?

Trong khi chờ thêm dữ liệu, các chuyên gia khuyến nghị:

Xét nghiệm khi có triệu chứng

Ở nhà khi bị bệnh

Đeo khẩu trang ở nơi đông người, không gian kín

Cân nhắc tiêm nhắc lại nếu đã lâu chưa tiêm hoặc nhiễm

Tiêm vaccine đặc biệt quan trọng với người trên 65 tuổi, người suy giảm miễn dịch hoặc có bệnh nền.