Chuyện trái dừa, quả chuối ngày Tết: Bắc "ôm trọn", Nam "cầu vừa" và bài học văn hóa thú vị ít người biết

Trong tâm thức người Việt, mâm ngũ quả ngày Tết không chỉ là lễ vật dâng cúng tổ tiên mà còn gửi gắm bao ước vọng về một năm mới an khang, thịnh vượng. Thế nhưng, "chín người mười ý", đất nước mình trải dài hình chữ S với phong thổ, tập quán khác nhau đã tạo nên những bức tranh văn hóa đa sắc màu ngay trên bàn thờ gia tiên.

Có một sự thật thú vị mà 90% chúng ta - những người con xa quê hay thậm chí là các nàng dâu mới thường ít để ý hoặc chưa hiểu tường tận: Cuộc "đối đầu" thú vị giữa nải chuối xanh và trái dừa trong quan niệm Bắc - Nam. Nếu miền Bắc coi nải chuối là bệ đỡ vững chãi của cả gia tộc, thì miền Nam lại "lắc đầu quầy quậy" khi nghe đến tên loại quả này. Đằng sau sự khác biệt ấy là cả một câu chuyện dài về ngôn ngữ, địa lý và triết lý sống hào sảng mà không phải ai cũng biết.

Nải chuối xanh miền Bắc: Bàn tay che chở, hứng trọn tinh túy đất trời

Nếu ai đó hỏi linh hồn của mâm ngũ quả miền Bắc là gì, câu trả lời chắc chắn phải là nải chuối xanh. Bạn cứ để ý mà xem, dù nhà giàu hay nghèo, mâm cao cỗ đầy hay đơn sơ mộc mạc, thì ở vị trí trang trọng nhất, thấp nhất làm bệ đỡ, bao giờ cũng là một nải chuối xanh già quả, cong vút, đều tăm tắp.

Người Bắc yêu chuộng nải chuối xanh không chỉ vì màu sắc. Trong thuyết Ngũ hành, màu xanh của chuối tượng trưng cho hành Mộc, mang ý nghĩa của mùa xuân, của sự sinh sôi nảy nở. Nhưng sâu xa hơn, hình dáng của nải chuối ngửa lên trời giống như một bàn tay xòe rộng, hứng lấy mọi tinh túy, che chở và bao bọc cho tất cả các loại quả khác. Nó tượng trưng cho sự sum vầy, đầm ấm, con cháu quây quần bên tổ tiên, ông bà che chở cho con cháu.

Chính vì thế, nải chuối phải là chuối xanh để đủ cứng cáp "gánh" trên mình nào là phật thủ, bưởi vàng, nào là quất chín đỏ, cam sành... Màu xanh ấy còn là sự vững chãi, là niềm tin vào một năm mới "chân cứng đá mềm". Người Bắc quan niệm, ngày Tết mà thiếu nải chuối xanh thì mâm ngũ quả như mất đi cái thế đứng, mất đi sự liên kết giữa các thành viên trong gia đình.

Nỗi oan của "Chuối" và khát vọng "Vừa Đủ" của người miền Nam

Ngược dòng vào phương Nam nắng ấm, câu chuyện lại rẽ sang một hướng hoàn toàn khác, thú vị và đầy tính "chơi chữ". Nếu bạn mang một nải chuối xanh đẹp tuyệt trần biếu một gia đình người Nam gốc để chưng Tết, có khi gia chủ sẽ... cười trừ mà cất đi chứ chẳng dám bày lên bàn thờ. Vì sao vậy?

Đơn giản thôi, người miền Nam sống phóng khoáng nhưng lại rất coi trọng ý nghĩa của âm điệu lời nói. Chữ "Chuối" khi phát âm theo giọng miền Nam nghe rất giống "Chui" hoặc "Chúi" (trong "chúi nhủi", "chúi đầu"). Chẳng ai muốn một năm mới làm ăn thất bát, ngẩng mặt không lên, cả năm cứ "chúi mũi" vào khó khăn cả. Thế nên, chuối trở thành loại quả "cấm kỵ" số 1 trên mâm ngũ quả phương Nam, dù ngày thường nó vẫn là món tráng miệng ngon lành.

Thay vào đó, người miền Nam lại dành tình yêu đặc biệt cho trái Dừa. Trong khi ở miền Bắc, dừa chỉ là một loại quả bình thường, ít khi xuất hiện trên mâm ngũ quả chính thống vì kích thước to và nặng, khó sắp xếp, thì ở miền Nam, Dừa là một trong năm mảnh ghép không thể thiếu của bộ ngũ "Cầu - Dừa - Đủ - Xoài" (Mãng cầu - Dừa - Đu đủ - Xoài).

Cách phát âm "Dừa" trại đi thành "Vừa". "Cầu vừa đủ xài" - một mong ước nghe thì giản đơn, mộc mạc nhưng lại thấm đẫm triết lý sống của người dân vùng sông nước. Họ không mơ ước quá cao sang, không cầu phú quý giật gân, chỉ mong cuộc sống "vừa đủ": Đủ ăn, đủ mặc, đủ tiêu xài, không thiếu thốn là đã hạnh phúc rồi. Trái dừa vì thế mà trở thành biểu tượng của sự an nhiên, tự tại.

Sự giao thoa thú vị và bài học về lòng hiếu kính

Có một chi tiết rất hay mà ít người để ý, đó là sự khác biệt về khí hậu cũng tác động đến cách chọn quả. Miền Bắc dịp Tết thường lạnh, nải chuối xanh có thể giữ màu tươi rất lâu, nâng đỡ các quả khác cả tuần mà không sợ chín nẫu hay gãy rụng. Trong khi đó, miền Nam nắng nóng quanh năm, trái cây chín rất nhanh. Nếu chọn những loại quả vỏ mỏng, mềm thì khó mà trụ được qua ba ngày Tết. Trái dừa với vỏ dày, nước ngọt, để cả tháng vẫn trơ gan cùng tuế nguyệt, lại càng phù hợp với khí hậu nơi đây.

Tuy nhiên, dù là Bắc hay Nam, dù là "ôm chuối" hay "kiêng chuối", dù là "cầu vừa đủ" hay "hứng lộc đầy", thì chung quy lại, mâm ngũ quả vẫn là nơi con cháu gửi gắm lòng thành kính lên ông bà tổ tiên. Không có đúng hay sai, chỉ có sự phù hợp với văn hóa và quan niệm vùng miền.

Ngày nay, sự giao thoa văn hóa diễn ra mạnh mẽ. Nhiều gia đình người Bắc sống ở miền Nam đã bắt đầu biết "Cầu Dừa Đủ Xoài", và ngược lại, nhiều người trẻ miền Nam ra Bắc cũng thấy yêu nét đẹp vững chãi của nải chuối xanh. Sự thật thú vị về nải chuối và trái dừa không phải để chia rẽ, mà để chúng ta thấy yêu hơn sự phong phú, đa dạng của văn hóa Việt. Hiểu để trân trọng, hiểu để khi đến thăm nhà bạn bè, người thân ở miền khác, ta không lỡ lời hay thắc mắc vô tư, mà biết gật gù tâm đắc: "À, hóa ra cái tình của người vùng mình nó nằm ở trong từng loại quả như thế đó!".

Thế nên, Tết này, nhìn lên mâm ngũ quả, dù thấy chuối xanh hay thấy trái dừa, hãy mỉm cười vì đó là hồn cốt, là ước mơ bình dị của người Việt mình, bạn nhé!