Bệnh não mô cầu nguy hiểm: Tiêm vaccine thế nào để phòng bệnh hiệu quả?

Những ca mắc não mô cầu liên tiếp được ghi nhận tại Việt Nam đang khiến nhiều phụ huynh lo lắng về nguy cơ mắc bệnh ở trẻ em và thanh thiếu niên. Đáng chú ý, TP.HCM vừa ghi nhận chùm ca bệnh tại một trường THCS ở xã Hiệp Phước. Theo thông tin công bố ngày 16/10, có 4 học sinh mắc não mô cầu nhóm B, trong đó một em 12 tuổi tử vong.

Trước đó, theo báo cáo giám sát của Bộ Y tế, trong 14 tuần đầu năm 2026, cả nước ghi nhận 24 trường hợp mắc bệnh do não mô cầu, trong đó có 4 ca tử vong; trẻ dưới 15 tuổi chiếm 46% tổng số ca mắc. Đáng lưu ý, số ca bệnh cao hơn cùng kỳ năm 2025, khi ghi nhận 14 trường hợp. Số liệu này cho thấy nguy cơ bệnh vẫn cần được quan tâm, dù các ca bệnh trước đó được ghi nhận rải rác, chưa hình thành ổ dịch tập trung trên cả nước.

Tiêm vaccine là một trong những biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ mắc bệnh, nhưng không phải loại vaccine nào cũng phòng được tất cả các nhóm vi khuẩn não mô cầu.

Vì sao cần tiêm vaccine phòng não mô cầu?

Não mô cầu là bệnh do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, có thể dẫn đến viêm màng não hoặc nhiễm khuẩn huyết. Dù không phải bệnh phổ biến như cúm, não mô cầu được đánh giá là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm bởi khả năng tiến triển nhanh, có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng nặng nề ngay cả khi người bệnh được điều trị.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), vi khuẩn não mô cầu có nhiều nhóm huyết thanh khác nhau, trong đó sáu nhóm A, B, C, W, X và Y có thể gây bệnh và bùng phát dịch. Vaccine hiện nay giúp phòng ngừa một hoặc một số nhóm nhất định, vì vậy lựa chọn vaccine phù hợp là điều cần được quan tâm. WHO

Vaccine không thể bảo vệ tuyệt đối trước mọi trường hợp mắc bệnh, nhưng là một trong những biện pháp phòng ngừa chủ động quan trọng. Bên cạnh tiêm chủng, người dân vẫn cần chú ý vệ sinh cá nhân, hạn chế tiếp xúc gần với người mắc bệnh và đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ.

Có những loại vaccine não mô cầu nào?

Điều nhiều người dễ nhầm lẫn là vaccine não mô cầu không chỉ có một loại. Các vaccine được phát triển để tạo miễn dịch với những nhóm vi khuẩn khác nhau, do đó cần phân biệt phạm vi bảo vệ thay vì chỉ dựa vào tên gọi hoặc số nhóm được ghi trên nhãn.

Vaccine não mô cầu nhóm A, C, W, Y (MenACWY) giúp phòng bệnh do bốn nhóm A, C, W và Y. Một số vaccine thuộc nhóm này đang được sử dụng tại nhiều quốc gia, trong đó có các sản phẩm như Menactra hoặc MenQuadfi, tùy theo tình trạng lưu hành và chỉ định tại từng thị trường.

Vaccine não mô cầu nhóm B (MenB) được phát triển để phòng bệnh do nhóm B. Bexsero là một ví dụ về vaccine MenB. Vaccine này không thay thế vaccine MenACWY vì phạm vi bảo vệ khác nhau.

Tại Việt Nam, người dân cũng có thể nghe nhắc đến vaccine Mengoc BC, hướng tới các nhóm B và C. Tuy nhiên, không nên chỉ dựa vào tên thương mại để tự lựa chọn vaccine, mà cần tiêm theo hướng dẫn hiện hành. 

Trong đó, vaccine não mô cầu nhóm B thế hệ mới được tiêm từ 2 tháng tuổi đến 50 tuổi. Vaccine thế hệ mới phòng nhóm ACYW được tiêm từ 6 tuần tuổi. Vaccine phòng nhóm BC được tiêm từ 6 tháng tuổi đến 45 tuổi.

Ai nên cân nhắc tiêm vaccine não mô cầu?

Trẻ nhỏ, thanh thiếu niên và người sống trong môi trường tập thể là những nhóm cần được quan tâm khi đánh giá nguy cơ mắc bệnh. Ngoài ra, người có một số tình trạng suy giảm miễn dịch hoặc bệnh lý nền nhất định, người có nguy cơ phơi nhiễm nghề nghiệp và người chuẩn bị đến khu vực đang có dịch có thể cần được tư vấn tiêm chủng phù hợp.

Tuy nhiên, việc có nên tiêm hay không, nên lựa chọn loại vaccine nào và tiêm vào thời điểm nào cần căn cứ vào độ tuổi, tiền sử tiêm chủng, tình trạng sức khỏe, nguy cơ phơi nhiễm và chỉ định của từng sản phẩm. Không nên áp dụng lịch tiêm của người khác cho bản thân hoặc tự suy luận rằng mọi người đều cần tiêm tất cả các loại vaccine não mô cầu.

Đối với trẻ em, cha mẹ nên mang theo sổ tiêm chủng khi đưa trẻ đến cơ sở tiêm chủng để nhân viên y tế kiểm tra những vaccine đã sử dụng, xác định loại còn thiếu và tư vấn lịch tiêm phù hợp.

Tiêm não mô cầu bao nhiêu mũi, có cần tiêm nhắc lại không?

Không có một lịch tiêm chung áp dụng cho tất cả vaccine não mô cầu. Số mũi và khoảng cách giữa các mũi có thể khác nhau theo loại vaccine, độ tuổi bắt đầu tiêm và tình trạng nguy cơ của người được tiêm. Một số trường hợp có thể cần nhiều hơn một mũi hoặc tiêm nhắc lại theo chỉ định.

Vì vậy, khi đăng ký tiêm, người dân nên hỏi rõ ba thông tin: Vaccine phòng những nhóm nào, lịch tiêm dành cho độ tuổi của mình và có cần mũi tiếp theo hoặc mũi nhắc lại hay không. Nếu đã tiêm trước đó nhưng không nhớ tên vaccine, hãy cung cấp thông tin trong sổ tiêm hoặc hồ sơ lưu tại cơ sở tiêm chủng để được kiểm tra.

Vaccine não mô cầu có an toàn không?

Giống các vaccine khác, vaccine não mô cầu có thể gây một số phản ứng sau tiêm như đau, đỏ hoặc sưng tại vị trí tiêm, mệt mỏi, đau đầu hoặc sốt nhẹ. Những biểu hiện này thường thoáng qua, nhưng mức độ và khả năng xuất hiện có thể khác nhau ở từng người và từng loại vaccine.

Trước khi tiêm, người được tiêm hoặc người chăm sóc cần thông báo cho nhân viên y tế về tiền sử dị ứng, phản ứng nghiêm trọng sau tiêm trước đây, tình trạng sức khỏe hiện tại và các vấn đề liên quan khác. Sau tiêm, cần ở lại theo dõi theo hướng dẫn của cơ sở tiêm chủng; nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường nghiêm trọng, cần được xử trí y tế ngay.

Đừng chờ có dịch mới tìm hiểu về vaccine

Não mô cầu có thể ảnh hưởng đến nhiều lứa tuổi và việc nhận biết sớm triệu chứng không phải lúc nào cũng dễ dàng. Chủ động tìm hiểu về vaccine, rà soát tiền sử tiêm chủng và lựa chọn lịch tiêm phù hợp là cách giúp mỗi người chuẩn bị tốt hơn trước nguy cơ mắc bệnh.

Dù vậy, tiêm vaccine không đồng nghĩa với việc loại bỏ hoàn toàn nguy cơ. Nếu xuất hiện sốt kèm đau đầu dữ dội, cứng gáy, lơ mơ, co giật, ban xuất huyết hoặc tình trạng sức khỏe xấu đi nhanh chóng, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế khẩn cấp, không chờ vaccine phát huy tác dụng hay đợi xuất hiện đầy đủ các triệu chứng điển hình.