5 thay đổi trong tâm thế khiến cuộc sống dần thuận hơn

Có những giai đoạn chúng ta tưởng rằng chỉ cần hoàn cảnh thay đổi thì mọi thứ sẽ tốt lên. Một công việc mới, một khoản tiền tốt hơn, một mối quan hệ phù hợp hay một cơ hội bất ngờ xuất hiện dường như là lời giải cho tất cả. Nhưng càng sống lâu, người ta càng nhận ra có những lúc hoàn cảnh chưa thay đổi mà mình đã thấy nhẹ hơn rất nhiều. Lý do nằm ở tâm thế. 

Khi bớt cố kiểm soát những điều nằm ngoài khả năng, biết tập trung vào việc mình có thể làm, chấp nhận những cảm xúc khó chịu thay vì liên tục chống lại chúng và hành động dựa trên điều mình thực sự coi trọng, khả năng thích nghi cũng tốt hơn. Trong tâm lý học, "psychological flexibility" được xem là khả năng duy trì hoặc thay đổi hành vi phù hợp với hoàn cảnh, đồng thời vẫn hướng về mục tiêu và giá trị của bản thân.

1. Từ "tại sao lại là mình?" sang "bây giờ mình có thể làm gì?"

Đây có lẽ là thay đổi quan trọng nhất.

Khi gặp chuyện không như ý, phản ứng tự nhiên của nhiều người là tìm nguyên nhân: Tại sao mình lại gặp chuyện này? Tại sao người khác thuận lợi còn mình cứ phải vất vả? Tại sao mình đã cố gắng nhiều như vậy mà kết quả vẫn không như mong muốn?

Những câu hỏi ấy không hoàn toàn vô ích, nhưng nếu cứ mắc kẹt trong đó, chúng rất dễ khiến chúng ta tiêu hao năng lượng vào những điều không thể thay đổi. Tâm thế trưởng thành hơn là chuyển câu hỏi sang một hướng thực tế: "Chuyện đã xảy ra rồi, vậy mình có thể làm gì tiếp theo?".

Bạn có thể không thay đổi được quyết định của người khác, nhưng có thể thay đổi cách mình phản ứng. Bạn không thể khiến một cơ hội đã mất quay trở lại, nhưng có thể chuẩn bị tốt hơn cho cơ hội tiếp theo. Bạn không thể kiểm soát toàn bộ hoàn cảnh, nhưng có thể kiểm soát bước đi tiếp theo của mình.

Đây không phải tư duy "tích cực độc hại", càng không có nghĩa phải vui vẻ trước mọi chuyện. Chấp nhận rằng có những điều không thể thay đổi rồi tập trung vào phần mình có thể tác động là một cách tăng tính linh hoạt tâm lý, thay vì để hoàn cảnh quyết định hoàn toàn hành vi của mình. Khi thay đổi được điểm nhìn này, bạn sẽ nhận ra mình không còn bị mắc kẹt quá lâu trong một chuyện.

2. Bớt cố kiểm soát những thứ vốn không thuộc về mình

Có một kiểu mệt mỏi rất âm thầm: Cố kiểm soát suy nghĩ, hành động và lựa chọn của người khác.

Bạn muốn người khác hiểu mình. Muốn một người phải trả lời đúng lúc. Muốn đồng nghiệp hành xử theo cách mình cho là hợp lý. Muốn một mối quan hệ phải đi đúng hướng mà mình đã tưởng tượng. Nhưng con người không phải những biến số có thể điều khiển.

Càng cố kiểm soát những điều nằm ngoài khả năng, chúng ta càng dễ lo lắng. Ngược lại, khi bắt đầu phân biệt được "việc của mình" và "việc của người khác", cuộc sống có thể nhẹ đi đáng kể.

Việc của bạn là nói rõ điều mình cần, làm tốt phần trách nhiệm, đưa ra lựa chọn và quyết định rời đi nếu một hoàn cảnh không còn phù hợp. Người khác nghĩ gì, lựa chọn thế nào hay có đáp lại kỳ vọng của bạn hay không lại thuộc về họ.

Điều này đặc biệt quan trọng trong công việc và các mối quan hệ. Một nghiên cứu của APA về môi trường làm việc cũng cho thấy cảm giác có quyền chủ động và kiểm soát nhất định đối với cách, thời điểm và nơi mình làm việc có liên quan đến mức độ hài lòng và sức khỏe tinh thần tốt hơn. Không phải kiểm soát được mọi thứ mới là mạnh mẽ. Đôi khi, biết thứ gì nên buông khỏi tay mình mới là một dạng trưởng thành.

3. Không còn xem mọi thất bại là một bản án về bản thân

Một lần bị từ chối không có nghĩa bạn là người kém cỏi. Một dự án không thành công không có nghĩa bạn không có năng lực. Một mối quan hệ kết thúc cũng không chứng minh rằng bạn không xứng đáng được yêu. Khi tâm thế thay đổi, bạn bắt đầu tách sự kiện khỏi giá trị bản thân.

Thay vì nghĩ "Tôi thất bại", bạn có thể nhìn cụ thể hơn: "Việc này đã không thành công". Hai cách diễn đạt tưởng giống nhau nhưng tạo ra hai cách phản ứng hoàn toàn khác.

Cách thứ nhất biến một sự việc thành bản án về con người bạn. Cách thứ hai coi đó là một thông tin để xem xét: Điều gì chưa phù hợp? Mình đã thiếu kỹ năng nào? Có điều gì cần thay đổi?

Một nghiên cứu được APA công bố năm 2025 về self-affirmation cũng cho thấy những bài tập ngắn tập trung vào giá trị, bản sắc và những điểm tích cực của bản thân có thể đem lại những cải thiện nhỏ nhưng có ý nghĩa đối với wellbeing, cảm nhận về bản thân và một số trạng thái cảm xúc tiêu cực. Vì thế, thay vì liên tục tự hỏi "Mình có đủ tốt không?", hãy thử hỏi "Mình đang học được gì từ chuyện này?".

Câu hỏi thứ hai thường đưa bạn tiến về phía trước.

4. Không còn vội vàng trước mọi thứ

Có những quyết định càng vội càng dễ sai.

Một tin nhắn chưa được trả lời khiến bạn muốn lập tức chất vấn. Một lời nhận xét từ đồng nghiệp khiến bạn muốn phản ứng ngay. Một cơ hội xuất hiện khiến bạn sợ nếu không nắm lấy lập tức thì sẽ mất mãi mãi. Nhưng khi tâm thế ổn định hơn, bạn bắt đầu cho bản thân một khoảng dừng.

Không phải chuyện gì cũng cần phản ứng ngay trong năm phút đầu tiên. Bạn có thể ngủ một đêm trước khi đưa ra quyết định quan trọng. Có thể đọc lại một tin nhắn trước khi gửi. Có thể chờ cảm xúc lắng xuống rồi mới nói chuyện.

Khả năng dừng lại này đặc biệt hữu ích khi căng thẳng. APA lưu ý rằng stress là phản ứng tự nhiên của cơ thể, nhưng nếu kéo dài, nó có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe và wellbeing. Các kỹ thuật đơn giản như hít thở chậm cũng có thể giúp cơ thể bình tĩnh hơn trong những thời điểm căng thẳng.

Khi không còn phản ứng theo từng cảm xúc nhất thời, bạn bắt đầu có thêm khoảng trống để lựa chọn. Và rất nhiều quyết định tốt trong cuộc đời thực ra được sinh ra từ một khoảng dừng rất ngắn.

5. Tập trung vào điều mình coi trọng thay vì sống theo ánh mắt người khác

Một lúc nào đó, bạn có thể nhận ra mình đã dành quá nhiều thời gian để sống theo tiêu chuẩn của người khác. Bao nhiêu tuổi thì phải kết hôn? Công việc thế nào mới được coi là thành công? Bao nhiêu tiền mới gọi là ổn? Cuộc sống của mình có đang "bằng" người cùng tuổi hay không?

Nếu cứ lấy cuộc đời người khác làm thước đo, rất khó để cảm thấy mình đã đủ. Một tâm thế khác là bắt đầu xác định: Điều gì thực sự quan trọng với mình?

Có thể với người khác, thành công là chức vụ cao. Với bạn, đó có thể là một công việc cho phép mình có thời gian sống. Có người muốn thật nhiều tiền, còn bạn coi trọng sự ổn định. Có người thích cuộc sống đông vui, trong khi bạn chỉ cần vài mối quan hệ thật sự chất lượng.

Không có một công thức duy nhất cho một cuộc sống tốt. Trong mô hình Acceptance and Commitment Therapy, hành động dựa trên những giá trị quan trọng của bản thân là một trong những thành tố cốt lõi của psychological flexibility. Khi biết mình đang đi đâu và vì điều gì, bạn cũng bớt bị kéo đi bởi những tiêu chuẩn bên ngoài.

Cuộc sống thuận hơn đôi khi bắt đầu từ việc mình bớt chống lại nó

"Cuộc sống thuận" không có nghĩa từ ngày mai mọi chuyện đều suôn sẻ. Vẫn sẽ có những ngày công việc trục trặc, kế hoạch đổ bể, người mình tin làm mình thất vọng và những chuyện chẳng thể đoán trước. Điều thay đổi là cách bạn đi qua những chuyện đó.

Bạn không còn phải thắng mọi cuộc tranh luận. Không nhất thiết phải được tất cả mọi người công nhận. Không phải cơ hội nào cũng cần nắm lấy. Không phải mối quan hệ nào cũng cần giữ bằng mọi giá.

Bạn biết mình có thể làm gì, chấp nhận điều gì, từ bỏ điều gì và muốn hướng cuộc đời về đâu. Đến lúc ấy, cảm giác "thuận" đôi khi không phải vì cuộc đời bỗng nhiên đối xử dễ dàng hơn, mà vì bạn đã trở thành một người biết cách đi cùng những thay đổi của cuộc đời.