19 năm Viện Pháp y tâm thần Trung ương: Nơi mỗi kết luận giám định đều gắn với số phận con người

Ngày 16/7, Viện Pháp y tâm thần Trung ương tổ chức lễ kỷ niệm 19 năm thành lập (16/7/2007 – 16/7/2026) và Hội nghị khoa học. Đây là dịp nhìn lại chặng đường phát triển của một lĩnh vực đặc thù không chỉ đòi hỏi chuyên môn mà còn gắn với trách nhiệm pháp lý và đạo đức nghề nghiệp.

Nghề đặc biệt với những áp lực đặc biệt

Viện được thành lập theo Quyết định số 2576/QĐ-BYT của Bộ trưởng Bộ Y tế trên cơ sở Khoa Pháp y của Bệnh viện Tâm thần Trung ương I. Năm 2014, đơn vị chính thức mang tên Viện Pháp y tâm thần Trung ương. Giai đoạn đầu Viện có 1 phân viện phía Nam tại Biên Hoà Đồng Nai, năm 2015 đã tách ra thành Viện Pháp y tâm thần Trung ương Biên Hòa, đánh dấu bước phát triển của hệ thống pháp y tâm thần trên cả nước.

Khác với các cơ sở khám chữa bệnh thông thường, đội ngũ cán bộ của Viện đảm nhiệm đồng thời nhiệm vụ đặc thù là giám định pháp y tâm thần và điều trị bắt buộc đối với người mắc bệnh tâm thần có hành vi vi phạm pháp luật theo quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng.

Môi trường làm việc luôn tiềm ẩn nhiều áp lực khi người bệnh có thể kích động, chống đối hoặc không hợp tác, đòi hỏi các cán bộ y tế ngoài vững chuyên môn cũng cần bản lĩnh, bình tĩnh và tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình nghiệp vụ.

Áp lực lớn nhất không chỉ đến từ tính chất công việc mà còn từ trách nhiệm nghề nghiệp. Bởi mỗi kết luận giám định đều phải bảo đảm tính khách quan, khoa học và độc lập vì là căn cứ quan trọng để các cơ quan tiến hành tố tụng xem xét trách nhiệm pháp lý của một cá nhân. Chỉ cần sai sót chuyên môn sẽ có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền con người cũng như sự nghiêm minh của pháp luật.

Kết quả của Viện không chỉ góp phần bảo đảm sự khách quan, công bằng trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử mà còn tham gia tích cực vào công tác chăm sóc, điều trị và phục hồi người bệnh, góp phần giữ gìn trật tự, an toàn xã hội và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của công dân.

Phát biểu tại lễ kỷ niệm, TS.BSCC Phùng Thanh Hải, Phụ trách Viện Pháp y tâm thần Trung ương cho biết: "9 năm là chặng đường đủ để khẳng định sự trưởng thành, bản lĩnh và vị thế của một đơn vị đầu ngành trong lĩnh vực pháp y tâm thần. Sứ mệnh của chúng tôi rất đặc thù, vừa thực hiện giám định tư pháp, vừa điều trị cho người bị áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh. Điều đó đòi hỏi mỗi cán bộ không chỉ vững vàng về chuyên môn mà còn phải có bản lĩnh chính trị, tinh thần trách nhiệm và đạo đức nghề nghiệp".

Sau gần hai thập kỷ hoạt động, Viện đã thực hiện hơn 7.000 ca giám định pháp y tâm thần. Cùng với sự gia tăng về số lượng là quá trình chuẩn hóa chuyên môn với hệ thống quy trình giám định được hoàn thiện từ 30 quy trình ban đầu lên 100 quy trình giám định pháp y tâm thần, đã được Bộ Y tế công nhận, tạo nền tảng nâng cao chất lượng và tính thống nhất trong hoạt động giám định.

Hướng tới một nền pháp y tâm thần hiện đại

Trước bối cảnh các vấn đề sức khỏe tâm thần ngày càng gia tăng và diễn biến phức tạp, Viện xác định việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực là một trong những nhiệm vụ trọng tâm. Thời gian qua, Viện mở lớp và cấp chứng chỉ giám định viên cho 10 học viên và có 10 đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở được triển khai. Đồng thời ký biên bản ghi nhớ hợp tác chuyên môn với Bệnh viện đa khoa Thường Tín.

Cùng với đó, Viện chú trọng xây dựng môi trường làm việc kỷ cương, chuyên nghiệp thông qua các hoạt động xây dựng văn hóa công sở, phát động phong trào xanh – sạch – đẹp, xây dựng đơn vị không khói thuốc, không tệ nạn xã hội. Ngay từ đầu năm 2026, Viện đã tăng cường tập huấn chuyên môn, ký quy chế phối hợp với Công an xã Thường Tín nhằm bảo đảm an ninh, trật tự; Mời chuyên gia tổ chức tập huấn kỹ năng giao tiếp, ứng xử cho viên chức và người lao động trong 2 ngày hướng dẫn cho toàn bộ viên chức, người lao động và bảo vệ. Góp phần xây dựng hình ảnh người cán bộ y tế chuyên nghiệp, tận tâm phục vụ người bệnh.

Tại lễ kỷ niệm, PGS.TS Nguyễn Kim Việt, nguyên Phó Viện trưởng của Viện Pháp y tâm thần Trung ương chia sẻ: Chuyên ngành pháp y tâm thần ở Việt Nam đã có bước phát triển mạnh mẽ từ những khoa giám định nhỏ lẻ tại các bệnh viện đến hệ thống viện, phân viện và trung tâm trên cả nước. Dù vậy, pháp y tâm thần vẫn còn là lĩnh non trẻ và đặc thù, đòi hỏi tiếp tục chuẩn hóa công tác đào tạo và xây dựng hệ thống tài liệu chuyên môn thống nhất để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Ông cũng cho rằng, pháp y tâm thần là lĩnh vực giao thoa giữa y tế và hoạt động bổ trợ tư pháp, có mối liên hệ chặt chẽ với các cơ quan Công an, Viện kiểm sát, Tòa án. Vì vậy, việc tiếp tục khẳng định vị thế, vai trò của chuyên ngành trong hệ thống tư pháp là yêu cầu tất yếu.

Hiện nay, Viện vẫn đối mặt với không ít khó khăn, nhất là về nhân lực, đặc biệt là số lượng bác sĩ, giám định viên còn thiếu so với yêu cầu nhiệm vụ; một số khu điều trị và cơ sở làm việc đã xuống cấp sau nhiều năm sử dụng. Đây là những thách thức cần tiếp tục được tháo gỡ nhằm nâng cao chất lượng Quản lý, chăm sóc và điều trị người bệnh.

Theo Quyết định số 118/QĐ-TTg ngày 16/1/2026 của Thủ tướng Chính phủ về Đề án "Tăng cường năng lực hệ thống giám định pháp y, pháp y tâm thần và bắt buộc chữa bệnh tâm thần giai đoạn 2026–2030", lĩnh vực pháp y tâm thần sẽ được đầu tư đồng bộ về cơ sở vật chất, nguồn nhân lực và tổ chức hoạt động. Với Viện Pháp y tâm thần Trung ương, việc triển khai các dự án đầu tư giai đoạn II quy mô 130 giường và xây dựng Phân viện Bắc miền Trung sẽ tạo điều kiện nâng cao năng lực tiếp nhận, điều trị và giám định, hướng tới mục tiêu xây dựng đơn vị chuyên nghiệp, hiện đại, đáp ứng yêu cầu phát triển của ngành y tế và hệ thống tư pháp.

Sau gần hai thập kỷ phát triển, Viện Pháp y tâm thần Trung ương khẳng định vai trò cơ quan chuyên môn đầu ngành của hệ thống pháp y tâm thần Việt Nam. Không chỉ góp phần bảo vệ công lý, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân mà còn đóng góp tích cực vào sự nghiệp chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân.

Trong thời gian tới, Viện Pháp y tâm thần Trung ương sẽ tiếp tục phát huy vai trò là điểm tựa của ngành pháp y tâm thần, góp phần giữ gìn sự nghiêm minh của pháp luật và nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe tâm thần cho cộng đồng.