Tốt nghiệp THPT 2026: Từ kỳ thi an toàn đến những vụ gian lận đang được cơ quan công an làm rõ

Kỳ thi quy mô lớn

Năm 2026 là năm kỳ thi Tốt nghiệp THPT có quy mô lớn nhất từ trước đến nay với hơn 1,2 triệu thí sinh đăng ký dự thi. Đây là năm đầu tiên kỳ thi được tổ chức trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Vì thế, một số địa phương sau sáp nhập có số lượng thí sinh tăng vọt, đặt áp lực lên khâu tổ chức thi.

Ngày 12/6, tại họp báo kết thúc kỳ thi, Thứ trưởng Thường trực Bộ GD&ĐT Phạm Ngọc Thưởng khẳng định: "Kỳ thi diễn ra an toàn, nghiêm túc, đúng quy chế. Đề thi được bảo mật tuyệt đối, không xảy ra sự cố nghiêm trọng ảnh hưởng đến tính khách quan, công bằng của kỳ thi. Kết quả bước đầu đó cho thấy năng lực chỉ đạo, điều hành của ngành Giáo dục cũng như sự phối hợp hiệu quả của các bộ, ngành, địa phương và các lực lượng liên quan".

Vậy nhưng, chỉ ít ngày sau khi điểm thi được công bố, các thông tin tố gian lận thi bắt đầu xuất hiện. Đầu tiên là một thí sinh tại điểm thi THPT Cẩm Phả (Quảng Ninh) tố giám thị coi thi đứng cạnh gợi ý cho bạn cùng phòng xem bài khiến em này hoang mang, áp lực, ảnh hưởng chất lượng bài thi.

Phản ánh buộc Sở GD&ĐT Quảng Ninh xác minh và đi đến kết luận: kỷ luật 3 giáo viên, giám thị coi thi liên quan bằng hình thức cảnh cáo, khiển trách. Kết quả xác minh cũng cho thấy, cán bộ, giáo viên những người hiểu rõ nhất quy chế thi nhưng đã “có lời nhờ giúp đỡ thí sinh trong phòng thi”.

Phổ điểm bất thường dẫn tới cuộc điều tra

Tiếp đến, việc phân tích điểm thi tại Trường THPT Chuyên Tuyên Quang bước đầu lộ rõ những bất thường. Điểm thi này có 328 thí sinh dự thi, trong đó có 6 thí sinh tự do nhưng kết quả có tới 147 bài thi môn Toán đạt điểm 10, cao vượt trội so với tương quan chất lượng giáo dục nhiều năm qua. Trong đó, nhiều dải số báo danh gần nhau cùng đạt mức điểm tuyệt đối; 84 em có mức điểm 9,5.

Đặc biệt, điểm trung bình môn Toán của Trường THPT Chuyên Tuyên Quang lên tới khoảng 9,6, dẫn đầu loạt trường chuyên trên toàn quốc. Những con số bất thường nhanh chóng tạo nên làn sóng phân tích dữ liệu trên các diễn đàn giáo dục. Nhiều chuyên gia cho rằng cần kiểm tra ngay các điểm thi có phổ điểm "dị thường" thay vì chỉ dựa vào báo cáo của địa phương.

Bộ GD&ĐT lập Tổ Công tác phối hợp Bộ Công an tiến hành xác minh, rà soát các khâu tổ chức thi tại Tuyên Quang.

Ngày 7/7, Cơ quan điều tra đã khởi tố vụ án hình sự vụ án lợi dụng chức vụ quyền hạn trong thi hành công vụ, khởi tố 4 bị can, trong đó Trưởng điểm thi Trần Thị Thu Hằng chỉ đạo định hướng một số giám thị giúp thí sinh làm bài thi môn Toán. Giáo viên trường chuyên Tuyên Quang làm nhiệm vụ thư ký là Nguyễn Hà Duy đã vào điểm thi hướng dẫn, “nhét” bài cho thí sinh.

Sự việc sau đó tiếp tục được cơ quan điều tra mở rộng, khởi tố lên tới 27 người liên quan. Trong đó có Nguyễn Thị Diệu Thuý, giáo viên môn Ngữ văn, Trường THPT Chuyên Tuyên Quang làm thư ký điểm thi đã đến Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Tuyên Quang để đầu thú.

Ngày 17/7, Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an đã ra quyết định rút vụ án "Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ" xảy ra tại điểm thi tốt nghiệp THPT Trường THPT Chuyên Tuyên Quang đến Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an để tiếp tục điều tra, xử lý.

Nhiều giáo viên, học sinh liên quan gian lận thi ở Quảng Trị

Sau Tuyên Quang, yếu tố gian lận một lần nữa lại diễn ra khi xuất hiện thông tin phản ánh dấu hiệu tiêu cực tại điểm thi Trường THPT Lê Trực và Trường THPT Hùng Vương (Quảng Trị).

Đến nay, cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Quảng Trị đã ra quyết định khởi tố vụ án “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ” xảy ra tại điểm thi Trường THPT Lê Trực, tỉnh Quảng Trị trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026; khởi tố hai giáo viên và xác định được 9 thí sinh dự thi có liên quan trực tiếp đến hành vi gian lận, tiêu cực.

Vì sao vẫn xảy ra tiêu cực?

Hai vụ việc tại Tuyên Quang và Quảng Trị cho thấy một thực tế đáng chú ý: các dấu hiệu ban đầu không phản ánh lỗ hổng về công nghệ hay quy trình kỹ thuật, mà chủ yếu liên quan đến hành vi của những người trực tiếp thực thi quy chế.

Theo kết quả điều tra, các bị can bị khởi tố đều là những người được giao nhiệm vụ tổ chức hoặc coi thi. Nếu kết luận điều tra cuối cùng tiếp tục xác định các hành vi này, thì vấn đề đặt ra không chỉ là quy trình có đủ chặt chẽ hay không, mà còn là cơ chế kiểm soát việc tuân thủ quy trình của chính những người thực hiện.

Điều này cũng lý giải vì sao một hệ thống được thiết kế nhiều tầng giám sát vẫn có thể bị vô hiệu hóa nếu nhiều mắt xích cùng vi phạm. Khi đó, quy trình trên giấy vẫn đầy đủ, nhưng hiệu quả kiểm soát thực tế lại phụ thuộc rất lớn vào tính độc lập và trách nhiệm của từng lực lượng tham gia.

Đây cũng là khác biệt đáng chú ý so với vụ gian lận năm 2018. Khi đó, tiêu cực chủ yếu xảy ra ở khâu chấm thi và sửa điểm sau khi thí sinh hoàn thành bài thi. Trong khi các vụ việc năm 2026, theo thông tin điều tra ban đầu, dấu hiệu vi phạm xuất hiện ngay trong quá trình coi thi. Nếu điều này được kết luận cuối cùng, đây sẽ là một dạng rủi ro khác, đòi hỏi những giải pháp giám sát khác với giai đoạn trước.

Nhìn lại 51 năm thi tốt nghiệp, tuyển sinh đại học

Sau 51 năm thống nhất đất nước, thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học (1975 - 2026) đã có nhiều thay đổi, tác động rất lớn đến việc dạy và học ở bậc phổ thông. Có giai đoạn, để xét tốt nghiệp, xét tuyển sinh đại học, cao đẳng, học sinh Việt Nam phải trải qua 4 kì thi độc lập.

'Kỳ thi 2 trong 1 đang bộc lộ nhiều bất cập'

Sáng 14/7, cho ý kiến về báo cáo dân nguyện tháng 6, nhiều ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội dành thời gian nói về vụ gian lận điểm thi ở Tuyên Quang. Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Giáo dục Nguyễn Đắc Vinh nhìn nhận sự việc tại điểm thi ở Tuyên Quang rất nghiêm trọng. "Kỳ thi tối quan trọng, ảnh hưởng lớn đến xã hội. Nếu có sai sót thì đó là việc rất lớn. Chúng tôi rất hoan nghênh tinh thần chỉ đạo của Chính phủ là kiên quyết xử lý nghiêm, không có vùng cấm", ông nói.

Ngoài việc xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm và chấn chỉnh công tác quản lý nhà nước, ông Vinh nhìn nhận Chính phủ cần nghiên cứu về mặt chính sách đối với kỳ thi tốt nghiệp THPT. Hiện dư luận có hai quan điểm cần nghiên cứu kỹ.

Thứ nhất, việc tổ chức hai kỳ thi hai trong một gồm tốt nghiệp THPT và xét tuyển đại học có thuận lợi là tiết kiệm công sức cho người dân và chi phí cho xã hội. Tuy nhiên, việc gộp chung này đã xuất hiện bất cập. Các thí sinh tham dự kỳ thi với mục tiêu đạt kết quả cao để tuyển vào trường đại học. Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến tiêu cực.

"Chúng tôi suy nghĩ nên chăng nghiên cứu tách bạch hai kỳ thi này", ông Vinh nói và phân tích việc thi tốt nghiệp THPT nhằm đánh giá lại quá trình học phổ thông, chỉ kiểm tra kiến thức và phân loại trình độ, từ đó đánh giá lại chất lượng đào tạo của các cơ sở giáo dục nhằm điều chỉnh đúng hướng.

Còn việc tuyển sinh đại học nên là việc riêng của các cơ sở giáo dục đại học. Thực tế hiện nay một số trường đại học đã chuyển sang đánh giá theo năng lực và tự tuyển sinh. "Nếu tách bạch ra thì kỳ thi tốt nghiệp THPT sẽ ít nguy cơ lặp lại tình trạng như bây giờ", ông Vinh kiến nghị.

Chuyên gia nói gì?

Nhận định về kỳ thi tốt nghiệp THPT, TS Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT) cho rằng, kỳ thi mang tầm quốc gia chỉ thực sự có ý nghĩa khi người học, phụ huynh và xã hội tin tưởng vào tính công bằng, sự minh bạch, khách quan của kết quả thi.

Trong kỳ thi này, các khâu vẫn do con người vận hành, do đó muốn ngăn ngừa vi phạm trước hết phải lựa chọn đúng người tham gia tổ chức thi đáp ứng yêu cầu về năng lực chuyên môn, hiểu rõ quy chế, có phẩm chất đạo đức và tinh thần trách nhiệm cao. Đồng thời, phải có cơ chế kiểm soát xung đột lợi ích qua việc luân chuyển, giám sát chéo, đặc biệt quy trách nhiệm cho người đứng đầu và chuẩn hóa ngân hàng câu hỏi.

Nhiều chuyên gia giáo dục cho rằng, hai vụ việc ở Tuyên Quang và Quảng Trị cho thấy, sau nhiều lần sửa đổi quy chế kể từ năm 2018, thách thức của kỳ thi tốt nghiệp THPT không còn chỉ nằm ở việc ngăn chặn thí sinh gian lận bằng công nghệ cao, mà còn ở việc kiểm soát chính những người được giao thực thi quy chế.

Trong bối cảnh đó, phân tích dữ liệu không thể thay thế hoạt động điều tra, nhưng có thể trở thành công cụ cảnh báo sớm, giúp phát hiện những bất thường để cơ quan chức năng kiểm tra kịp thời. Nếu được đầu tư bài bản, đây có thể là "lớp giám sát" mới, bổ sung cho các biện pháp kiểm tra truyền thống và góp phần nâng cao tính minh bạch, công bằng của các kỳ thi quy mô quốc gia.

Chuyên gia khảo thí TS Sái Công Hồng đề xuất, cùng với việc đổi mới mô hình tuyển sinh, cần hiện đại hóa phương thức tổ chức thi thông qua việc xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, tổ chức thi trên máy tính và triển khai nhiều đợt trong năm để thí sinh có nhiều cơ hội dự thi, được sử dụng kết quả cao nhất khi xét tuyển.

Giải pháp này không chỉ góp phần giảm áp lực từ một kỳ thi duy nhất mà còn nâng cao độ tin cậy của kết quả đánh giá, hạn chế gian lận và giúp các trường đại học tuyển chọn chính xác hơn những thí sinh có năng lực phù hợp với ngành đào tạo.