Sinh viên làm thêm bị giữ lương, doanh nghiệp yêu cầu đóng BHYT mới thanh toán: Pháp luật quy định thế nào?

Mới đây, một sinh viên (đang ở Hà Nội) đã phản ánh tới Fanpage Thông tin Chính phủ như sau: "Sinh viên đi làm bán thời gian (6 tiếng/ngày) tại siêu thị, ký hợp đồng lao động với siêu thị và được siêu thị hỗ trợ đóng một phần tiền BHXH. Tuy nhiên, gần lúc nghỉ việc, siêu thị yêu cầu sinh viên đóng thêm tiền BHYT (mặc dù sinh viên đã đóng BHYT tại trường và trong thời gian làm việc không bị trừ tiền BHYT). Nếu không đóng thì không được trả lương và thẻ BHYT của sinh viên tại nhà trường sẽ bị khóa lại". Như vậy, việc làm trên của siêu thị là đúng hay sai? Nếu sai thì giải quyết như thế nào?

Vụ việc không chỉ là câu chuyện cá nhân mà còn đặt ra vấn đề phổ biến: Sinh viên đi làm thêm có phải đóng BHYT không, và doanh nghiệp có được "giữ lương" để ép đóng bảo hiểm?

Sinh viên đi làm thêm có phải đóng BHYT?

Căn cứ theo khoản 10 Điều 1 Luật BHYT sửa đổi 2024, đối tượng tham gia BHYT gồm:

Người lao động làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hợp đồng lao động xác định thời hạn có thời hạn từ đủ 1 tháng trở lên, kể cả trường hợp người lao động và người sử dụng lao động thỏa thuận bằng tên gọi khác nhưng có nội dung thể hiện về việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên, thỏa thuận với người sử dụng lao động làm việc không trọn thời gian, có tiền lương trong tháng bằng hoặc cao hơn tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc thấp nhất theo quy định của pháp luật về BHXH;

Theo Bảo hiểm xã hội TP. Hà Nội, nếu sinh viên làm việc không trọn thời gian theo hợp đồng có thời hạn từ 1 tháng trở lên, nếu trong tháng có mức lương bằng hoặc cao hơn mức tiền lương tối thiểu dùng để làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc thì thuộc diện tham gia BHYT theo quy định pháp luật.

Ngoài ra, theo khoản 5 Điều 13 Luật BHYT sửa đổi năm 2024, trường hợp một người đồng thời thuộc nhiều đối tượng tham gia BHYT khác nhau thì đóng BHYT theo đối tượng đầu tiên mà người đó được xác định theo thứ tự.

Căn cứ khoản 5 Điều 12 Luật BHYT sửa đổi năm 2024, thứ tự đối tượng tham gia BHYT như sau:

Như vậy, với sinh viên đi làm thêm: Nếu đã ký hợp đồng lao động đủ điều kiện, người lao động buộc phải chuyển sang đóng BHYT theo doanh nghiệp, thay vì tiếp tục sử dụng thẻ BHYT sinh viên. Khi đó, phần đóng của cá nhân là 1,5% tiền lương mỗi tháng.

Doanh nghiệp có được "giữ" lương để ép người lao động đóng BHYT?

Trên thực tế, không ít doanh nghiệp chưa khấu trừ tiền BHYT ngay từ đầu, mà đến khi người lao động nghỉ việc mới yêu cầu đóng bù. Dù cách làm này có thể gây tranh cãi, nhưng về nguyên tắc, người lao động vẫn có trách nhiệm hoàn thành nghĩa vụ đóng BHYT theo quy định.

Tuy nhiên, cần tách bạch rõ hai vấn đề: Nghĩa vụ đóng bảo hiểm và quyền được trả lương là hai nội dung hoàn toàn độc lập. Theo Điều 94 Bộ luật Lao động 2019, người sử dụng lao động không được lấy lý do chưa thực hiện nghĩa vụ khác để giữ lương hoặc gây sức ép với người lao động, nếu nghĩa vụ đó không được thỏa thuận hợp pháp trong hợp đồng hoặc trái quy định.

Vì vậy, dù còn phát sinh khoản phải đóng BHYT, tiền lương vẫn phải được thanh toán đầy đủ, đúng hạn khi chấm dứt hợp đồng. Đây là quyền lợi chính đáng, tương xứng với công sức mà người lao động - trong đó có sinh viên làm thêm - đã bỏ ra.

Sinh viên cần làm gì để bảo vệ quyền lợi?

Để bảo vệ quyền lợi của mình khi đi làm thêm, sinh viên cần chủ động thực hiện một số bước quan trọng.

- Trước hết, cần kiểm tra kỹ hợp đồng lao động đã ký, đặc biệt là các nội dung về thời hạn hợp đồng, mức lương, cũng như nghĩa vụ tham gia BHXH-BHYT, hiểu rõ quyền và trách nhiệm của mình ngay từ đầu.

- Tiếp đó, sinh viên nên xác định rõ mình có thuộc diện tham gia BHYT bắt buộc hay không, căn cứ vào loại hợp đồng và mức thu nhập thực tế, tránh hiểu sai dẫn đến tranh chấp sau này.

- Trong trường hợp bị doanh nghiệp giữ lương hoặc gây sức ép trái quy định, sinh viên có thể khiếu nại trực tiếp với người sử dụng lao động để yêu cầu giải quyết minh bạch; nếu không đạt kết quả, có thể gửi đơn tới cơ quan thanh tra lao động để được can thiệp và bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

Vấn đề không nằm ở việc "có phải đóng hay không", mà là đóng đúng, đóng đủ ngay từ đầu. Với sinh viên đi làm thêm, tham gia bảo hiểm vừa là nghĩa vụ, vừa là tấm lưới an sinh cần thiết, nhưng việc được nhận đầy đủ tiền lương là quyền lợi chính đáng, không thể bị đánh đổi hoặc sử dụng như một công cụ để gây áp lực đối với người lao động.

Hiểu luật, hỏi rõ và yêu cầu minh bạch từ khi ký hợp đồng chính là cách đơn giản nhất để người lao động trẻ tránh rơi vào thế bị động khi tham gia vào thị trường việc làm.