Quan Hành khiển là ai? Vì sao mỗi năm lại thay đổi?

Cứ mỗi độ giáp Tết, khi sương lạnh ùa về và mùi hương trầm bắt đầu thoang thoảng len lỏi qua từng nếp nhà, người Việt ta lại rục rịch sắm sửa cho đêm Giao thừa trọn vẹn. Bên cạnh mâm cơm cúng gia tiên ấm cúng đặt trang trọng trên bàn thờ trong nhà, chắc hẳn ai cũng quen thuộc với hình ảnh các bà, các mẹ tất bật chuẩn bị thêm một mâm cúng kê giữa sân trời, ngay đúng khoảnh khắc chuyển giao năm cũ và năm mới.

Nhiều người trẻ ngày nay thường thắc mắc: "Cúng gia tiên trong nhà rồi, sao lại phải cúng thêm mâm ngoài sân giữa đêm hôm khuya khoắt?". Lời đáp cho câu hỏi ấy gói gọn trong một tín ngưỡng dân gian vô cùng thiêng liêng và thú vị của người Việt: Lễ nghênh Thái Tuế, hay nôm na chính là nghi thức tiễn vị Quan Hành khiển năm cũ và đón vị Quan Hành khiển năm mới.

Vậy Quan Hành khiển thực chất là ai, mang quyền uy gì và vì sao cứ mỗi năm lại phải "thay người đổi ca"? Câu chuyện đằng sau nếp văn hóa ấy chắc chắn sẽ khiến bạn thêm yêu và trân trọng những giá trị truyền thống của gia đình.

Quan Hành khiển: Những vị "Tổng đốc" chốn nhân gian mang lệnh từ thiên đình

Để hiểu một cách thật mộc mạc và chân thật nhất, bạn cứ tưởng tượng Ngọc Hoàng Thượng Đế là vị vua tối cao cai quản cả ba cõi, nhưng vì công việc thiên đình quá sức bận rộn nên ngài không thể tự mình ngày đêm giám sát hết mọi việc tốt xấu dưới chốn trần gian.

Chính vì thế, Ngọc Hoàng đã lập ra một hệ thống gồm 12 vị quan đại thần, gọi là Thập nhị Hành khiển, giao cho họ nhiệm vụ luân phiên nhau xuống hạ giới để cai quản, ghi chép lại mọi hành vi thiện ác của con người. Nếu nói theo ngôn ngữ hiện đại ngày nay, các vị Quan Hành khiển giống như những vị "Giám đốc điều hành" hay "Tổng đốc" được thiên đình phái xuống để giữ gìn trật tự, theo dõi mùa màng, sức khỏe, tài lộc và bình an của muôn dân trong suốt trọn vẹn một năm.

Mỗi vị quan sẽ đi kèm với một vị Phán quan (người ghi chép sổ sách, định tội phúc) và một Hành binh (vị tướng chỉ huy quân lính giữ gìn an ninh). Mười hai vị quan này tương ứng với 12 con giáp Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Hết một vòng 12 năm, chu kỳ các quan xuống hạ giới lại được lặp lại từ đầu.

Sự hiện diện của các ngài vô hình nhưng lại bao trùm lấy toàn bộ đời sống tâm linh, nhắc nhở con người ta sống sao cho hiền lương, ngay thẳng, bởi "trên đầu ba thước có thần linh", mọi việc làm đều được các ngài biên ghi rành rọt để báo cáo lại với Ngọc Hoàng.

Bí ẩn của sự "đổi ca" và mâm cúng vội vã giữa trời đêm Giao thừa

Có bao giờ bạn tự hỏi vì sao các quan không cai quản mãi mà cứ mỗi năm lại phải thay đổi một lần? Theo quan niệm dân gian, vũ trụ luôn vận hành không ngừng nghỉ, vạn vật xoay vần theo chu lý âm dương ngũ hành.

Mỗi năm mang một nguồn năng lượng, một bản mệnh riêng biệt, do đó cần một vị quan có những đặc tính tương ứng để cai quản. Sự luân phiên này cũng nhằm đảm bảo sự công bằng, minh bạch trong việc phán xét nhân gian. Khoảnh khắc đêm Giao thừa, lúc kim đồng hồ điểm đúng 12 giờ đêm chính là thời khắc thiêng liêng nhất, là lúc vị quan của năm cũ bàn giao lại ấn tín, sổ sách cho vị quan của năm mới. Đây là một cuộc "đổi ca" diễn ra vô cùng khẩn trương và quy mô trên khắp cõi trần.

Các cụ xưa kể lại rằng, vì việc bàn giao công việc diễn ra quá nhanh chóng, các quan lại mang trên mình trọng trách đi thị sát khắp nơi, không có thời gian nán lại để vào tận bên trong từng ngôi nhà mà thưởng thức lễ vật. Do đó, người dân ta với tấm lòng thành kính, thấu hiểu sự vất vả của các ngài nên đã lập mâm cúng ngay giữa sân trời, trước cửa nhà.

Mâm cúng ngoài trời ấy vừa là bữa tiệc tiễn chân vị quan cũ đã vất vả che chở cho gia đạo suốt một năm qua, vừa là mâm lễ nghênh đón, lấy lòng vị quan mới vừa chân ướt chân ráo nhậm chức, cầu mong ngài giơ cao đánh khẽ, ban cho mưa thuận gió hòa, gia đạo bình an, làm ăn tấn tới.

Mỗi năm một vị quan, mỗi năm một vận hạn khác biệt

Một điều cực kỳ thú vị và bám sát vào đời sống thực tế là tính cách của 12 vị Hành khiển không hề giống nhau, và chính tính cách này được cho là có ảnh hưởng trực tiếp đến tình hình chung của trần gian trong năm đó. Có những năm hạ giới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, dịch bệnh tiêu trừ, người người nhà nhà làm ăn khấm khá, ít xảy ra thiên tai địch họa. Dân gian tin rằng đó là năm được cai quản bởi một vị quan Hành khiển hiền lành, nhân từ, chuộng sự thái bình.

Ngược lại, cũng có những năm mà thời tiết khắc nghiệt, bão lũ triền miên, hạn hán kéo dài, con người hay ốm đau hoặc nảy sinh nhiều xung đột, tranh cãi. Lúc ấy, người ta lại rỉ tai nhau rằng vị quan Hành khiển của năm nay mang tính tình nóng nảy, nghiêm khắc, hoặc đó là một vị quan chuộng võ thuật, binh đao binh biến nên vận khí đất trời cũng trở nên vần vũ, biến động hơn.

Dù cho đó chỉ là những đúc kết mang đậm tính chất tín ngưỡng dân gian, nhưng nó phản ánh một triết lý sống vô cùng sâu sắc của người Việt: Đó là sự kính sợ và tôn trọng tự nhiên. Việc biết sợ, biết kính thiên trọng địa giúp con người ta sống khiêm nhường hơn, biết tự tu dưỡng bản thân, tích đức hành thiện để mong được thần linh chở che, hóa giải những vận hạn xấu có thể xảy ra.

Hiểu về Quan Hành khiển, ta mới thấy mâm cúng ngoài trời đêm Giao thừa không đơn thuần chỉ là một hủ tục mê tín dị đoan, mà nó là cả một nét đẹp văn hóa đượm đà bản sắc. Nó là biểu tượng của lòng biết ơn, sự giao hòa giữa con người với vũ trụ bao la. Khi người cha, người ông đứng trang nghiêm chắp tay trước mâm cúng khói hương nghi ngút giữa trời đêm se lạnh, lầm râm khấn vái tên tuổi vị quan đương niên, đó là khoảnh khắc con người rũ bỏ hết những muộn phiền, tăm tối của năm cũ để hướng về một năm mới với những điều thiện lành, sáng rỡ nhất.

Dù xã hội có hiện đại đến đâu, dù nhịp sống có hối hả thế nào, mong rằng cái nếp nhà, cái truyền thống bày mâm cúng nghênh đón các vị Hành khiển đêm Giao thừa vẫn sẽ luôn được các thế hệ người Việt giữ gìn. Bởi ở đó, ta không chỉ đang nghênh đón thần linh, mà ta đang đón chờ những hy vọng mới, nạp lại năng lượng bình an cho chính tâm hồn mình và vun đắp thêm tình yêu thương, sự gắn kết vô hình nhưng thiêng liêng của cả gia đình.

(Thông tin mang tính chiêm nghiệm, tham khảo)