Om Phước Tích: Chiếc nồi đất từng nấu cơm cho vua, mang theo câu chuyện giữ nghề hơn 500 tuổi

Có những món đồ từng xuất hiện trong căn bếp của ông bà, rồi lặng lẽ biến mất khi cuộc sống ngày càng hiện đại. Người ta thay nồi đất bằng nồi cơm điện, nồi chống dính, nồi áp suất. Chuyện nấu nướng trở nên nhanh hơn, tiện hơn, nhưng cũng có những thứ theo đó dần trở thành ký ức.

Ở Huế, có một chiếc nồi đất mang cái tên nghe khá lạ với nhiều người: Om Phước Tích.

Không cầu kỳ như đồ gốm trang trí, om là vật dụng để nấu cơm, kho cá, kho thịt. Nhìn những món ăn được bày trong chiếc om đất nâu mộc mạc, người ta dễ liên tưởng đến bữa cơm nhà ngày trước, nơi nồi cá kho được đặt ngay giữa mâm, bên cạnh là bát cơm nóng và đĩa rau luộc.

Nhưng chiếc nồi tưởng chừng bình thường ấy lại có một quá khứ không hề bình thường. Om Phước Tích từng được sử dụng để nấu cơm dâng lên vua triều Nguyễn. Và sau hàng trăm năm, hành trình đưa chiếc om trở lại căn bếp hiện đại đang gặp không ít khó khăn.

Từ chiếc om nấu cơm cho vua đến nồi cá kho giữa mâm cơm nhà

Làng cổ Phước Tích, nằm bên dòng sông Ô Lâu ở Huế, là một trong những làng nghề gốm có lịch sử lâu đời của Việt Nam. Theo lời kể của các nghệ nhân địa phương, làng được hình thành từ năm 1470, với nghề gốm phát triển qua nhiều thế hệ. Một trong những sản phẩm nổi tiếng nhất của làng là om đất, đặc biệt là loại om từng được làm để phục vụ việc nấu cơm trong cung đình.

Trong tập 4 chương trình Quán Nhà Haha, khi các thành viên đến thăm làng Phước Tích, cụ Diễn - nghệ nhân gốm lớn tuổi nhất làng được chương trình giới thiệu đã kể lại câu chuyện về chiếc om nấu cơm tiến vua.

Theo lời cụ, đất ở Phước Tích từng được lựa chọn để làm om phục vụ hoàng cung. Đó là niềm tự hào lớn của người dân làng nghề, gắn với câu ca được lưu truyền qua nhiều thế hệ:

“Om Phước Tích ngon cơm Hoàng đế”.

Câu chuyện còn có một chi tiết đặc biệt: Theo lời kể của cụ Diễn, những chiếc om làm để cung tiến không được phép giữ lại trong làng. Nếu giữ loại om dành riêng cho vua để sử dụng, người dân có thể bị xem là phạm thượng.

Không chỉ mang giá trị lịch sử, om Phước Tích còn nổi tiếng bởi kỹ thuật chế tác và nung gốm truyền thống. Sản phẩm có dáng vẻ mộc mạc, thành dày, màu nâu đặc trưng, được làm để phục vụ nhu cầu nấu nướng.

Dẫu vậy, giá trị của chiếc om không nằm ở việc nó từng được sử dụng trong hoàng cung. Điều thú vị hơn cả là một vật dụng gắn với bữa ăn cung đình vẫn có thể tìm thấy chỗ đứng trong những bữa cơm bình dị. Bởi suy cho cùng, chiếc nồi quý nhất không nhất thiết là chiếc nồi được trưng bày sau lớp kính, mà có khi chính là chiếc nồi được đặt lên bếp, nấu ra một bữa ăn ngon cho gia đình.

@tk.dung

Muốn chiếc om trở lại mâm cơm, người làm nghề phải chờ cả đơn hàng

Mới đây, những hình ảnh món cá kho, thịt kho được đựng trong om Phước Tích thu hút sự chú ý trên mạng xã hội. Chiếc om đất màu nâu đỏ được đặt trên khay tre, bên trong là những miếng cá kho sẫm màu, trông rất đỗi thân thuộc.

Trong một chia sẻ của netizen trên MXH giải thích rằng om có công dụng tương tự niêu hoặc nồi đất, dùng để kho thịt, kho cá hay nấu cơm. Điểm khác biệt nằm ở tên gọi địa phương và kiểu dáng riêng của sản phẩm Phước Tích. Thế nhưng, để có được những chiếc om ấy không đơn giản như đặt mua một chiếc nồi thông thường.

@tk.dung

Theo chia sẻ từ tài khoản này, om Phước Tích ngày nay không còn thông dụng, một phần vì quá trình nung đòi hỏi kỹ thuật đốt lò riêng so với các sản phẩm gốm khác. Vì vậy, người làm nghề cần có lượng đơn đặt hàng đủ lớn mới có thể tổ chức sản xuất và nung.

Câu chuyện phía sau dự án Cơm Om Phước Tích ở Bến Trăng càng cho thấy rõ điều đó. Để có được những chiếc om đạt yêu cầu về kích thước, độ nung và khả năng sử dụng trong nấu ăn, nhóm thực hiện đã phải thay đổi ngày mở bán tới ba lần.

Khi đặt những chiếc om đầu tiên tại lò của anh Bảo, cả nhóm hồi hộp chờ đợi thành phẩm. Anh Bảo chia sẻ rằng đã rất lâu rồi anh mới nhận được một đơn hàng làm om, bởi không còn nhiều người biết đến sản phẩm để tìm mua và sử dụng. Một chiếc om nhỏ, tưởng có thể mua bất cứ lúc nào, hóa ra lại cần cả quá trình chuẩn bị công phu.

@tk.dung

Và có lẽ, đó cũng là nghịch lý mà nhiều làng nghề truyền thống đang đối diện. Người ta yêu đồ thủ công, thích nghe chuyện văn hóa, trân trọng những giá trị xưa cũ. Nhưng khi một sản phẩm không còn được sử dụng thường xuyên, người thợ cũng khó duy trì việc sản xuất.

Nghề thủ công không thể chỉ tồn tại bằng những lời khen đẹp hay những lượt chia sẻ trên mạng xã hội. Để lò tiếp tục đỏ lửa, người nghệ nhân cần có người mua và có sản phẩm được sử dụng trong đời sống.

Giữ một chiếc om, đôi khi cũng là giữ lại một phần nếp sống

Hiện nay, câu chuyện gìn giữ nghề gốm Phước Tích vẫn là nỗi trăn trở của những người gắn bó với làng.

Trong Quán Nhà Haha, cụ Diễn chia sẻ rằng nghề gốm chủ yếu được trao truyền qua các thế hệ trong gia đình, trong khi nhiều người trẻ đã rời quê để học tập và lập nghiệp. Việc tìm người kế tục nghề vì thế không hề dễ dàng.

Theo chia sẻ của tài khoản tk.dung, cụ Diễn có hai học trò là anh Hiền và anh Bảo. Những người tiếp tục làm nghề, thử nghiệm sản phẩm và nhận đơn hàng đóng vai trò quan trọng trong việc đưa gốm Phước Tích đến gần hơn với đời sống hiện đại.

Dự án Cơm Om Phước Tích ở Bến Trăng cũng được triển khai với mong muốn tạo thêm một cách để du khách tiếp cận làng nghề. Trong ngày ra mắt, những người thực hiện đã mời đại diện các đơn vị lữ hành, du lịch về Phước Tích, hy vọng kết nối và phát triển thêm sản phẩm trải nghiệm cho du khách. Đây là một hướng đi đáng chú ý. Thay vì chỉ giới thiệu gốm như một món đồ lưu niệm, chiếc om được đưa trở lại đúng công dụng vốn có: Nấu một bữa cơm.

Du khách không chỉ được nghe kể rằng ngày xưa làng Phước Tích từng làm om tiến vua. Họ còn có cơ hội nhìn thấy chiếc om trên bàn ăn, thưởng thức những món được chế biến trong đó và hiểu vì sao một vật dụng bình dị lại được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Từ một chiếc om đất có thể mở ra những câu chuyện về nghề gốm, về ẩm thực Huế, về cách người xưa nấu nướng và cả những khó khăn của người làm nghề trong cuộc sống hiện đại.

Người thực hiện dự án cũng bày tỏ hy vọng sau khi Phước Tích xuất hiện trong Quán Nhà Haha, ngôi làng sẽ đón thêm du khách và không gian lưu giữ gốm của cụ Diễn sẽ được nhiều người biết đến hơn.

Đằng sau mong muốn ấy là một câu chuyện lớn hơn việc bán được bao nhiêu chiếc om.

@ngocnaa_02

Bởi di sản không chỉ nằm trong bảo tàng, trong những câu chuyện được nhắc lại mỗi dịp lễ hội hay trên các trang sách giới thiệu làng nghề. Có những giá trị văn hóa được giữ gìn tốt nhất khi chúng vẫn còn hiện diện trong sinh hoạt thường ngày.

Một chiếc om tiếp tục được người thợ làm ra. Một gia đình chọn dùng om để kho cá. Một thực khách lần đầu biết đến món cơm nấu trong nồi đất Phước Tích. Những việc nhỏ ấy cũng có thể góp phần nối dài vòng đời của một nghề truyền thống.

Và giữa thời đại mà mọi thứ đều hướng tới sự nhanh chóng, tiện lợi, một chiếc om đất cần nhiều công sức để hoàn thành lại nhắc chúng ta về một điều rất giản dị: Có những thứ muốn giữ được, trước hết phải còn người muốn dùng.

Om Phước Tích từng đi vào cung vua, rồi dần vắng bóng trong những căn bếp hiện đại. Biết đâu, hành trình trở lại từ những nồi cá kho, thịt kho và bữa cơm nhà sẽ giúp chiếc om tìm được một chỗ đứng mới, không phải như món đồ cổ để ngắm nhìn, mà như một phần của đời sống đang tiếp diễn.