Nữ tướng duy nhất trong sử Việt được phong Đô đốc, từng chỉ huy đội voi chiến hơn 100 con đi đánh trận

Bùi Thị Xuân là một trong những nữ tướng nổi tiếng nhất của phong trào Tây Sơn, thôn Xuân Hòa, tổng Phú Phong, huyện Tuy Viễn, phủ Quy Nhơn, nay thuộc tỉnh Gia Lai. Theo một số sử liệu, bà sinh năm 1758, lớn lên trong một gia đình khá giả và từ nhỏ đã được học cả văn lẫn võ. Không chỉ nổi tiếng bởi dung mạo, bà còn có tính cách mạnh mẽ, yêu thích võ nghệ và đặc biệt say mê việc luyện tập côn quyền, đao kiếm.

Khoảng năm 1771, Bùi Thị Xuân kết duyên với Trần Quang Diệu, một võ tướng tài danh của phong trào Tây Sơn. Hai người cùng tham gia nghĩa quân, từng bước trở thành những nhân vật quan trọng dưới trướng các thủ lĩnh Tây Sơn. Tài năng của Bùi Thị Xuân nhanh chóng được ghi nhận. Năm 1778, Nguyễn Nhạc lên ngôi, lấy hiệu Thái Đức và xây dựng chính quyền Tây Sơn. Bùi Thị Xuân được phong Đô đốc, đồng thời được giao một nhiệm vụ đặc biệt là phụ trách chăm sóc và huấn luyện voi chiến.

Trong chiến tranh thời bấy giờ, voi có thể tạo ra ưu thế lớn về sức mạnh và khả năng uy hiếp tinh thần đối phương, nhưng để biến những con voi vốn sống theo đàn thành một lực lượng có thể điều khiển trên chiến trường đòi hỏi quá trình huấn luyện công phu. Người quản tượng không chỉ phải thuần hóa voi mà còn phải khiến chúng quen với tiếng trống, tiếng chiêng, cờ xí và những âm thanh hỗn loạn đặc trưng của chiến trận.

Bùi Thị Xuân đã dựa vào đặc tính sinh hoạt của loài voi để xây dựng cách huấn luyện. Bà chú ý đến vai trò của những con voi cái lớn tuổi, bởi đàn voi thường có tính tổ chức theo nhóm. Khi con đầu đàn quen với hiệu lệnh, những con khác cũng dễ dàng làm theo. Bà đồng thời cho voi làm quen với những âm thanh lớn, bất ngờ bằng cách sử dụng chiêng, trống trong quá trình tập luyện. Mục đích là để khi bước vào chiến trường, voi không hoảng loạn trước tiếng trống trận, tiếng hò reo hay những âm thanh xa lạ, mà vẫn có thể tuân theo hiệu lệnh.

Những câu chuyện được lưu truyền về Bùi Thị Xuân cho rằng bà sử dụng nước muối cùng một số loại lá cây, thân chuối để tạo thành thức ăn mà voi quen dùng trong lúc luyện tập, sau đó tận dụng chính thói quen này như một cách thưởng cho những con voi thực hiện tốt. Từ những phương pháp ấy, tượng binh Tây Sơn dần được tổ chức thành một lực lượng đáng gờm. Bùi Thị Xuân không chỉ là người trực tiếp chỉ huy mà còn góp phần xây dựng một đội voi có khả năng thích ứng với môi trường chiến đấu.

Chỉ huy hơn 100 voi chiến xuất trận trong đại thắng Kỷ Dậu

Sức mạnh của tượng binh Tây Sơn được thể hiện rõ trong những cuộc chiến lớn cuối thế kỷ XVIII. Trong chiến thắng Kỷ Dậu năm 1789, voi chiến là một trong những lực lượng quan trọng được sử dụng trong cuộc tiến công ra Bắc của quân Tây Sơn.

Theo các tư liệu được lưu truyền, hơn 100 voi chiến đã được đưa vào trận dưới sự chỉ huy của Bùi Thị Xuân. Trên lưng voi có binh lính, vũ khí và hỏa lực, tạo thành những đơn vị chiến đấu có sức uy hiếp lớn. Với lợi thế về chiều cao, sức mạnh và khả năng di chuyển, tượng binh có thể gây sức ép mạnh lên đội hình đối phương, đặc biệt trong những trận đánh quy mô lớn.

Tết Kỷ Dậu năm 1789, vua Quang Trung chỉ huy quân Tây Sơn tiến quân thần tốc ra Bắc, đánh bại quân Thanh trong chiến dịch Ngọc Hồi - Đống Đa. Chiến thắng này trở thành một trong những chiến công nổi bật nhất của lịch sử chống ngoại xâm Việt Nam cuối thế kỷ XVIII. Trong đó, tượng binh Tây Sơn góp phần tạo nên sức mạnh tổng hợp của quân đội, bên cạnh bộ binh và các lực lượng chiến đấu khác.

Không chỉ tham gia cuộc chiến chống quân Thanh, Bùi Thị Xuân còn cùng chồng và các tướng lĩnh Tây Sơn trải qua nhiều năm chinh chiến. Từ năm 1786 đến năm 1792, bà nhiều lần theo quân Tây Sơn vào Nam, ra Bắc, góp phần đánh bại các thế lực phong kiến cát cứ và từng bước thống nhất đất nước. Sau khi vua Quang Trung qua đời năm 1792, Bùi Thị Xuân tiếp tục được vua Cảnh Thịnh giao trọng trách chỉ huy đạo quân cấm vệ bảo vệ kinh đô Phú Xuân. Khi nhà Tây Sơn đứng trước sự suy yếu và quân Nguyễn Ánh ngày càng mạnh, bà vẫn tiếp tục chiến đấu.

Năm 1802, trong những trận chiến cuối cùng của nhà Tây Sơn, Bùi Thị Xuân chỉ huy khoảng 5.000 quân giao chiến với quân Nguyễn Ánh tại khu vực Lũy Trấn Ninh. Dù chiến đấu quyết liệt, trước tương quan lực lượng bất lợi, quân Tây Sơn cuối cùng thất bại. Bùi Thị Xuân bị bắt và đưa về Phú Xuân.

Ngay cả khi đứng trước kết cục bi thảm, bà vẫn được hậu thế nhắc đến bởi khí phách kiên cường. Cuộc đời của Bùi Thị Xuân vì thế không chỉ gắn với những trận đánh lớn của nhà Tây Sơn mà còn trở thành biểu tượng về hình ảnh một người phụ nữ trực tiếp cầm quân trong thời đại đầy biến động.

Từ một người phụ nữ Bình Định yêu võ nghệ, Bùi Thị Xuân đã trở thành một nữ tướng có vị trí đặc biệt trong lịch sử quân sự Việt Nam. Hình ảnh bà gắn với đội tượng binh Tây Sơn cũng tạo nên một dấu ấn riêng, bởi bên cạnh khả năng cầm quân, bà còn được biết đến với vai trò tổ chức và huấn luyện một lực lượng voi chiến từng tham gia những trận đánh lớn của dân tộc.

Tổng hợp