Một bài đăng trách bác sĩ khiến mạng xã hội chia phe: Có nên nói sự thật với người mắc bệnh nặng?

Mấy hôm nay, mạng xã hội lại dậy sóng vì một câu chuyện tưởng chừng rất riêng tư: Một người thân bệnh nhân kể lại việc gia đình muốn xin bác sĩ đọc kết quả xét nghiệm ung thư thay cho người bệnh, nhưng bác sĩ lại yêu cầu chính bệnh nhân phải trực tiếp nghe. Và người nhà bệnh nhân này tỏ vẻ không hài lòng khi bác sĩ làm như vậy.

Bài đăng nhanh chóng nhận về hàng nghìn lượt bình luận, chia thành hai phe rõ rệt: Một bên cho rằng bác sĩ vô cảm, thiếu thấu cảm, bên kia lại nói rằng bác sĩ đang làm đúng nguyên tắc y đức hiện đại.

Câu chuyện cụ thể trong bài đăng, ai đúng ai sai, có lẽ chỉ những người trong cuộc mới nắm rõ toàn bộ bối cảnh. Nhưng đằng sau nó là một câu hỏi lớn hơn nhiều, một câu hỏi mà ngành y trên toàn thế giới vẫn còn tranh luận: Bệnh nhân có quyền được biết sự thật về bệnh tình của chính mình hay không, và nếu có, thì nên biết theo cách nào?

Khi tình yêu thương chọn cách im lặng

Ở Việt Nam, việc gia đình xin bác sĩ "đừng nói thật" với người bệnh, đặc biệt là bệnh nhân ung thư hay người cao tuổi, là điều không hiếm gặp. Đằng sau lựa chọn ấy thường là một nỗi sợ rất con người: Sợ người thân suy sụp, sợ họ mất hy vọng, sợ cú sốc tâm lý sẽ khiến bệnh trở nặng nhanh hơn cả khối u. Có những gia đình âm thầm mang gánh nặng sự thật một mình, chỉ để người bệnh còn được sống những ngày tháng cuối trong niềm tin rằng mọi thứ vẫn ổn.

Đó không phải là sự dối trá ích kỷ. Đó là một hình thức bảo vệ, xuất phát từ tình thương. Và trong văn hóa Á Đông, nơi gia đình thường đóng vai trò là "lá chắn" cho từng thành viên, cách hành xử này từng được xem là chuẩn mực suốt nhiều thế hệ.

Nhưng bệnh nhân cũng có quyền của riêng mình

Ở chiều ngược lại, y học hiện đại ngày càng đề cao một nguyên tắc gọi là quyền tự chủ của người bệnh. Theo nguyên tắc này, mỗi người trưởng thành, miễn còn đủ năng lực nhận thức, đều có quyền được biết đầy đủ, chính xác về tình trạng sức khỏe của mình để tự đưa ra quyết định: Điều trị hay không điều trị, chọn phương pháp nào, sắp xếp công việc và cuộc sống ra sao trong quỹ thời gian còn lại.

Nhiều bác sĩ chia sẻ rằng, việc giấu bệnh đôi khi vô tình tước đi của người bệnh cơ hội cuối cùng để họ tự quyết định cuộc đời mình: Cơ hội nói lời yêu thương, thu xếp tài sản, hoàn thành tâm nguyện, hay đơn giản là được sống trọn vẹn và tỉnh táo trong những ngày còn lại, thay vì sống trong một "vở kịch" mà ai cũng biết trừ chính họ. Không ít trường hợp, người bệnh thực ra đã cảm nhận được sự thật qua ánh mắt, thái độ né tránh của người thân, và sự im lặng đó lại khiến họ cô đơn hơn là được an ủi.

Vấn đề không nằm ở "nói" hay "không nói", mà ở cách nói

Nhiều nghiên cứu về chăm sóc giảm nhẹ cho thấy điều khiến bệnh nhân lo lắng không chỉ là cái chết.

Họ sợ trở thành gánh nặng, sợ không kịp nói lời xin lỗi, sợ chưa kịp dặn dò con cái, sợ những dự định còn dang dở... Nếu hoàn toàn không biết tình trạng bệnh, họ cũng không có cơ hội chuẩn bị cho những điều ấy. Ngược lại, việc biết quá đột ngột, thiếu sự đồng hành và giải thích cũng có thể tạo nên cú sốc tâm lý rất lớn. 

Giới chuyên môn y khoa trên thế giới, khi bàn về vấn đề này, thường không đặt câu hỏi là có nên nói sự thật hay không, mà là nói như thế nào, vào thời điểm nào, và ai là người đồng hành cùng bệnh nhân trong khoảnh khắc ấy. Có những phác đồ giao tiếp y khoa được xây dựng riêng cho việc báo tin xấu, nhấn mạnh sự chuẩn bị tâm lý, không gian riêng tư, ngôn từ nhẹ nhàng, và quan trọng nhất là để người bệnh cảm thấy mình không đơn độc khi đón nhận tin đó.

Ở nhiều nước, quyết định thông báo cho bệnh nhân thường không phải là mệnh lệnh cứng nhắc từ một phía, mà là một cuộc trao đổi giữa bác sĩ và gia đình để tìm ra cách tiếp cận phù hợp nhất với từng người bệnh cụ thể, bởi mỗi người có sức chịu đựng, hoàn cảnh và mong muốn khác nhau. Một quyết định đúng về mặt nguyên tắc, nếu được thực hiện một cách cứng nhắc, thiếu sự đồng hành, vẫn có thể gây tổn thương. Ngược lại, một sự bảo bọc quá mức, nếu kéo dài, cũng có thể trở thành gánh nặng âm thầm cho cả người bệnh lẫn người thân.

Không có công thức chung cho mọi gia đình

Câu chuyện đang lan truyền trên mạng xã hội, dù đúng dù sai trong từng chi tiết, thực chất chạm vào một nỗi giằng xé mà rất nhiều gia đình từng trải qua, chứ không của riêng ai. Có người từng đứng ngoài phòng bệnh, nén nước mắt, dặn dò từng người thân "đừng ai nói gì với mẹ nhé", rồi tự mình gồng lên diễn một cuộc sống bình thường mỗi khi bước vào trong. Có người lại từng là chính bệnh nhân, cảm nhận được sự bất thường trong ánh mắt né tránh của những người xung quanh, và nhận ra rằng bị giấu diếm đôi khi cô đơn hơn cả việc biết sự thật.

Không nên vội vàng gán cho bên nào cái nhãn "vô lương tâm" hay "yếu đuối, né tránh sự thật". Người chọn giấu bệnh không phải vì họ coi nhẹ quyền được biết của người thân, mà vì trong khoảnh khắc hoảng loạn ấy, bản năng đầu tiên của họ là muốn che chắn, muốn kéo dài thêm một ngày bình yên cho người mình thương. Người chọn nói thật cũng không hẳn vì lạnh lùng, mà có khi vì họ tin rằng người bệnh xứng đáng được tự tay viết nốt những trang cuối của đời mình, thay vì để người khác viết hộ. Cả hai đều xuất phát từ cùng một gốc rễ: Tình thương. Chỉ là tình thương ấy chọn cách thể hiện khác nhau.

Điều quan trọng nhất, có lẽ không nằm ở việc nói hay không nói, mà ở việc những người còn lại có thực sự ở bên nhau, lắng nghe nhau, và tôn trọng mong muốn cuối cùng của người mình yêu thương hay không. Bởi suy cho cùng, trước một tin tức nặng nề nhất đời người, thứ mà ai cũng cần không phải là một quyết định đúng tuyệt đối, mà là cảm giác không phải một mình đối diện với nó.