Mô hình Hợp tác xã do học sinh Trung học khởi tạo: Sinh kế bền vững cho phụ nữ dân tộc thiểu số địa phương từ tri thức bản địa

Tại vùng núi Vua Bà (Yên Xuân, Hà Nội), một loài thảo mộc quý đang dần hồi sinh nhờ mô hình kinh tế sáng tạo: Hợp tác xã (HTX) sản xuất sữa tắm từ thảo mộc bản địa, do các học sinh Trung học trường Maya khởi tạo và phụ nữ dân tộc thiểu số địa phương làm chủ. Không chỉ dừng lại ở việc tạo ra một sản phẩm tốt, dự án là nỗ lực bảo tồn tri thức bản địa đang dần mai một và mang đến hướng đi tiềm năng để phát triển sinh kế cho người dân tại địa phương.

Bài toán sinh kế và nguy cơ mai một loài thảo mộc quý

Khu vực Yên Xuân (Hà Nội) vốn không phải vùng đất có nghề truyền thống để phát triển kinh tế. Nhiều thế hệ gần đây, phụ nữ dân tộc thiểu số Mường và Tày tại đây quanh quẩn trong vòng xoáy thu nhập bấp bênh từ những công việc mang tính thời vụ. Sự thiếu hụt sinh kế bền vững khiến việc đầu tư giáo dục cho thế hệ tiếp theo bị hạn chế, gây nên những hệ quả lâu dài.

Giữa bối cảnh đó, một nghịch lý khác đang diễn ra ngay trên những cánh rừng: cây Thành ngạnh – loài thảo mộc quý có tác dụng kháng khuẩn, giải độc, chống các gốc tự do, ngăn ngừa lão hóa - được ghi nhận bởi Bằng sáng chế US10,195,137B2 của Hoa Kỳ và trong cuốn "Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam" của cố Giáo sư Đỗ Tất Lợi - đang dần biến mất. Dù từng là bài thuốc dân gian hiệu nghiệm được người dân bản địa dùng để trị mẩn ngứa và chăm sóc da, nhưng tri thức về nó đang dần mai một. Thậm chí, người dân địa phương còn chặt bỏ các cây thành ngạnh mọc hoang để trồng độc canh cây keo, làm suy giảm sự đa dạng của hệ sinh thái núi Vua Bà.

Chị Bùi Thị Tính - Người dân sinh sống tại địa phương chia sẻ: "Trước đây, người ta dùng cây này chữa mẩn ngứa hiệu nghiệm lắm, hơn cả các loại cây như sài đất, trà xanh, lá khế. Nhưng lớp trẻ ngày nay gần như không còn biết đến nhiều nữa. Cây cứ bị chặt dần đi. Nếu không tìm được giải pháp, có lẽ không lâu nữa nó sẽ biến mất hoàn toàn".

Chính nhu cầu cấp bách về một sinh kế ổn định gắn liền với việc bảo tồn loài thảo mộc bản địa đã đặt nền móng cho sự ra đời của HTX Embera.

Từ dự án học đường đến lộ trình chuyển giao kinh tế

Nhận thấy giá trị bị bỏ quên của thành ngạnh, bốn học sinh từ lớp 8 đến lớp 11 của trường Maya đã khởi tạo dự án HTX Embera. Embera tập trung vào dòng sản phẩm sữa tắm từ lá cây thành ngạnh được thu hoạch xung quanh khu vực Yên Xuân. Bởi không phải loại thảo mộc phổ biến, hiện nay trên thế giới, lá thành ngạnh mới chỉ được ứng dụng để sản xuất serum và kem dưỡng da. Vì vậy, đây là sản phẩm sữa tắm thành ngạnh đầu tiên xuất hiện trên thị trường.

Bắt đầu từ việc kêu gọi vốn tài trợ để năm phụ nữ người Mường và Tày tại địa phương thành lập và làm chủ HTX Embera, nhóm học sinh thực hiện các hoạt động nghiên cứu, phát triển sản phẩm, xây dựng các kênh truyền thông và bán hàng với mong muốn bàn giao toàn bộ quy trình sản xuất, vận hành và kinh doanh cho các xã viên trong tương lai.

Em Ngô Thị Minh An (Lớp 9) - Thành viên dự án chia sẻ: "Trong năm 2026, mục tiêu trọng tâm của chúng em là hoàn thiện việc nghiên cứu, thử nghiệm sản phẩm và ổn định quy trình sản xuất, marketing và bán hàng. Sang năm 2027, chúng em sẽ bàn giao quy trình sản xuất và quản trị các kênh marketing, bán hàng cho các xã viên, đảm bảo các bác hiểu và nắm vững cách sản xuất và vận hành kinh doanh. Sau đó vào năm 2028, nhóm sẽ tiếp tục nghiên cứu và phát triển thêm các sản phẩm từ thảo mộc địa phương và mở rộng thị trường".

Sau 3 tháng dự án hoạt động, những con số ban đầu đang dần cho thấy cho tính khả thi của mô hình này. Trong 2 đợt khảo sát thị trường đầu tiên vào tháng 2 và tháng 3/2026, Embera đã phân phối gần 300 sản phẩm tới gần 300 khách hàng, nhận được những phản hồi tích cực về khả năng làm dịu da, kháng viêm và mùi hương thảo mộc tự nhiên đặc trưng của sản phẩm. Bên cạnh đó, sản phẩm cũng được kiểm định chất lượng bởi Viện Kiểm nghiệm và Kiểm định chất lượng VNTEST.

Từ tháng 4/2026 HTX Embera bắt đầu có những khách hàng B2B và B2C với các đơn đặt hàng trước đầu tiên. Những kết quả bước đầu này không chỉ củng cố niềm tin cho các xã viên mà còn chứng minh rằng, nếu có hướng đi đúng đắn, các loài thảo mộc bản địa hoàn toàn có thể mang đến giá trị kinh tế và sinh kế bền vững cho người dân địa phương.

Chuỗi cung ứng tại chỗ và tác động bền vững đa chiều

Embera ra đời đồng thời giải quyết nút thắt của ba đối tượng: tạo sinh kế ổn định cho phụ nữ dân tộc thiểu số ở Yên Xuân, Hà Nội; bảo tồn loài thảo mộc quý đang có nguy cơ mai một - từ đó góp phần bảo toàn sự đa dạng của hệ sinh thái núi Vua Bà; và cung cấp giải pháp bảo vệ da tự nhiên, an toàn, lành tính cho người dân dân đô thị đang phải đối mặt với các vấn đề về da trong môi trường ô nhiễm không khí kéo dài.

Bên cạnh đó, tính bền vững của dự án còn được thể hiện ngay trong cách nhóm học sinh ưu tiên nguyên liệu tại chỗ và giải pháp bao bì thân thiện với môi trường.

"Chúng em sử dụng các nguyên liệu thuần tự nhiên như lá thành ngạnh thu hoạch ngay tại Yên Xuân, tinh dầu tự nhiên sản xuất ở Chương Mỹ và dầu dừa ép lạnh Bến Tre. Việc ưu tiên các nguyên liệu tại chỗ giúp cho chuỗi cung ứng được rút ngắn tối đa so với quy trình sản xuất công nghiệp, từ đó giảm tiêu thụ nhiên liệu hóa thạch và phát thải CO2 do quá trình vận chuyển. Bên cạnh đó, chúng em cũng dùng bao bì thuỷ tinh và túi refill để không ảnh hưởng nhiều đến môi trường" - Em Trần Phương Thiên Ngân (Lớp 11) - Trưởng dự án Embera chia sẻ.

Sự ra đời của HTX Embera vừa mang theo triển vọng hồi sinh một loài thảo mộc quý, giữ gìn tri thức bản địa, vừa là cơ hội phát triển sinh kế bền vững cho phụ nữ người dân tộc thiểu số sinh sống dưới chân núi Vua Bà. Khi tri thức bản địa được tiếp sức bởi tư duy sáng tạo của người trẻ, giá trị của di sản sẽ trở thành nguồn lực mạnh mẽ để thay đổi cộng đồng.