Hơn 130 năm là "cái dạ dày của Hà Nội", chợ Đồng Xuân giờ có một diện mạo rất khác khiến nhiều người tò mò

Có những nơi ở Hà Nội mà chỉ cần nhắc tên, người ta đã nghe như có cả một khoảng âm thanh quen thuộc vọng về. Chợ Đồng Xuân là một nơi như thế. Tiếng người mua kẻ bán, những gian hàng san sát, sắc màu vải vóc, hàng hóa và nhịp sống không ngơi nghỉ đã làm nên diện mạo của khu chợ hơn một thế kỷ tuổi. Nhưng giữa tháng 11 này, người Hà Nội có thêm một lý do để tìm đến Đồng Xuân, không chỉ để mua sắm mà còn để ngắm nhìn ngôi chợ quen thuộc bằng một góc nhìn hoàn toàn khác.

Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, cụm triển lãm nghệ thuật đa giác quan "Chạm Đồng Xuân" chính thức mở cửa từ ngày 14 đến 28/11, đưa hội họa, nhiếp ảnh, nghệ thuật sắp đặt, âm thanh và trình diễn vào chính không gian mua bán vẫn đang vận hành. Những bức tường, ô cửa, khoảng trống kiến trúc, cuộn vải, giấy vàng mã hay cả những vật dụng tưởng như chẳng có gì đặc biệt đều có thể trở thành một phần của tác phẩm nghệ thuật.

Điều thú vị nhất là chợ Đồng Xuân không phải tạm ngừng hoạt động để nhường chỗ cho nghệ thuật. Những người buôn bán, những âm thanh và chuyển động thường ngày vẫn hiện diện, trở thành một phần của chính cuộc triển lãm.

Khi cột điện, tiếng rao và những vật dụng trong chợ trở thành tác phẩm nghệ thuật

Với thông điệp "Chạm hiện tại, Mở tương lai", "Chạm Đồng Xuân" được giám tuyển bởi Nguyễn Anh Tuấn, do Heritage Art Space phối hợp cùng Công ty Cổ phần Đồng Xuân tổ chức. Chương trình quy tụ 25 nghệ sĩ và nhóm nghệ sĩ Việt Nam, quốc tế, mang đến những cách tiếp cận khác nhau với không gian văn hóa lâu đời của Hà Nội.

Thay vì đưa tác phẩm vào một phòng trưng bày tách biệt, các nghệ sĩ lựa chọn làm việc trực tiếp với những chất liệu và không gian sẵn có của khu chợ. Từ mây tre, vải vóc, giấy vàng mã đến những mảng tường, khoảng trống giữa các khối kiến trúc, tất cả được nhìn nhận như những thành phần có thể kể chuyện. Một trong những dự án đáng chú ý là triển lãm sắp đặt tương tác cộng đồng "Cột điện mainstream" của nghệ sĩ Cá Táo, đã hoàn tất khâu thi công để đón khách tham quan.

Tác phẩm tái hiện hình ảnh những cột điện đinh tán, một dấu ấn quen thuộc của cảnh quan đô thị Hà Nội, thông qua nghệ thuật sắp đặt kết hợp công nghệ số. Bên cạnh trải nghiệm thị giác và âm thanh, dự án còn hướng đến việc lưu giữ ký ức cộng đồng, khơi gợi những câu chuyện gắn với đời sống phố phường. Đặc biệt, trong hai ngày 14 và 15/11, công chúng được mời trải nghiệm hoạt động "trà đá cột điện" miễn phí dưới gốc cây sấu tại sân trước cửa số 4 chợ Đồng Xuân.

Một cốc trà đá bên gốc cây, cạnh hình ảnh cột điện tưởng chừng quá đỗi bình thường lại trở thành cách tiếp cận nghệ thuật khá gần gũi. Bởi ở Hà Nội, văn hóa đô thị không chỉ nằm trong các công trình kiến trúc lớn mà còn hiện diện ở những cuộc trò chuyện bên vỉa hè, dưới tán cây và giữa nhịp sống đời thường.

Trong khi đó, nhóm nghệ sĩ A Sông mang đến trình diễn đương đại "Trơn tru trong chiều chập choạng", sử dụng những đồ vật quen thuộc của chợ để xáo trộn chức năng thông thường và gợi mở những cách nhìn mới.

Alexander Pug Williams (Úc) và Tuấn Nị (Việt Nam) cùng thực hiện tác phẩm "Âm vang vọng Đồng Xuân", kết hợp vật liệu bình dị với hiệu ứng ánh sáng và âm thanh. Nghệ sĩ Lê Văn Sơn lại lựa chọn những loại hạt mua ngay tại chợ, đặt chúng trong cấu trúc giàn giáo phân tầng, từ đó gợi ra mối quan hệ giữa tự nhiên và những hệ thống do con người tạo dựng.

Tại cầu thang số 13, nghệ sĩ Vladimír Strejček đến từ Cộng hòa Séc thể hiện những nét vẽ trong tác phẩm "Cầu Đông / Eastern Bridge - A Bridge Beyond the Horizon", tiếp tục mở rộng cuộc đối thoại giữa nghệ sĩ quốc tế và không gian văn hóa bản địa.

Điểm chung của những thực hành nghệ thuật này là không cố gắng biến chợ Đồng Xuân thành một không gian xa lạ. Ngược lại, các tác phẩm khai thác chính những gì ngôi chợ đang có, để người xem nhận ra rằng đôi khi thứ quen thuộc nhất cũng có thể chứa đựng nhiều lớp câu chuyện chưa từng được chú ý.

Hơn 130 năm trước, chợ Đồng Xuân đã là "cái dạ dày của Hà Nội"

Để hiểu vì sao chợ Đồng Xuân được lựa chọn làm một không gian trọng điểm của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, có lẽ cần nhìn lại lịch sử của chính khu chợ này.

Trong cuốn Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX, tập 1, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Uẩn từng đưa ra một cách hình dung đặc biệt về Hà Nội. Ông ví thành phố như một cơ thể sống, trong đó Văn Miếu là đầu óc, hồ Tây và hồ Gươm là hai lá phổi, sông Hồng là động mạch chính, còn "chợ Đồng Xuân là cái dạ dày của Hà Nội". Một phép so sánh giản dị nhưng nói lên khá đầy đủ vai trò của khu chợ trong đời sống kinh tế và văn hóa của Thủ đô.

Theo Nguyễn Văn Uẩn, Đồng Xuân từng là nơi quy tụ hàng hóa từ nhiều vùng miền. Giữa lòng đồng bằng Bắc Bộ, người Hà Nội có thể tìm thấy tôm cá từ miền biển, măng nấm từ miền núi, xoài và măng cụt từ Nam Bộ, chè và cà phê từ Tây Nguyên. Hàng hóa đổ về đây theo mùa, theo những chuyến buôn bán và theo nhu cầu sinh hoạt của người dân thành thị. Chợ không chỉ phản ánh chuyện ăn gì, mặc gì, mua bán ra sao, mà còn cho thấy mức sống, tập quán và sự thay đổi của xã hội qua từng giai đoạn.

Nguyễn Văn Uẩn còn ghi lại rằng trước kia, người từ nông thôn lên thăm Hà Nội mà chưa ghé chợ Đồng Xuân thì chuyến đi dường như vẫn chưa trọn vẹn. Chợ hấp dẫn người ta không chỉ bởi sự phong phú của hàng hóa. Đó còn là một thế giới đầy những gương mặt và tính cách: Người mua hàng chăm chú chọn lựa, những bà hàng lanh lợi, những cuộc mặc cả, tiếng cười nói và đám đông đủ mọi lứa tuổi.

Trong trang viết của Nguyễn Văn Uẩn, người đọc có thể hình dung một chợ Đồng Xuân vừa tấp nập, có phần xô bồ, vừa mang sức sống mãnh liệt của đô thị. Đặc biệt, vào những ngày lễ Tết, khu chợ càng đông vui. Những tuần giáp Tết Nguyên đán, hàng hóa tràn ra các tuyến phố xung quanh, người mua kẻ bán từ nhiều nơi đổ về. Không khí mua sắm còn nối dài đến khu chợ hoa trên phố Hàng Lược và những con đường lân cận.

Với nhà nghiên cứu, sự tấp nập ấy cũng là một cách đo nhịp sống và mức độ phồn thịnh của Hà Nội.

Lịch sử chợ Đồng Xuân bắt đầu từ năm 1889, khi chính quyền thành phố thời bấy giờ mở khu chợ mới trên vùng đất được hình thành sau khi lấp một đoạn sông Tô Lịch. Hai khu chợ cũ gần đền Bạch Mã và Cầu Đông được chuyển về tập trung tại khu vực phường Đồng Xuân, gần đền Huyền Thiên. Ban đầu, hoạt động mua bán diễn ra ngoài trời, quanh những tuyến phố như Hàng Khoai và Hàng Gạo. Khu chợ được quây bằng hàng rào tre nứa, có diện tích khoảng 10.000 m² theo tư liệu Nguyễn Văn Uẩn ghi lại.

Đến năm 1890, chính quyền thành phố cho dựng năm cầu chợ với khung sắt, mái lợp tôn, tạo điều kiện để người dân buôn bán thuận tiện hơn dưới nắng mưa. Sau đó, khu chợ tiếp tục được xây tường, tổ chức các lối ra vào và sắp xếp lại khu vực kinh doanh. Từ những gian hàng sơ sài ban đầu đến một đầu mối giao thương lớn của Hà Nội, Đồng Xuân đã chứng kiến biết bao thay đổi của thành phố.

Và chính chiều sâu lịch sử ấy khiến việc đưa nghệ thuật đương đại vào không gian chợ trở nên đáng chú ý. Bởi nếu trước kia Đồng Xuân là nơi hàng hóa từ khắp các vùng miền tìm về, thì nay ngôi chợ còn trở thành điểm gặp gỡ giữa những ý tưởng sáng tạo, nghệ sĩ và cộng đồng đến từ nhiều nền văn hóa.

Một khu chợ không chỉ lưu giữ quá khứ mà còn tiếp tục tạo ra những giá trị mới

Trong cách tiếp cận của giám tuyển Nguyễn Anh Tuấn, chợ Đồng Xuân được nhìn nhận như một "mã nguồn mở", tức một cấu trúc văn hóa có khả năng tiếp nhận, biến đổi và tạo ra những giá trị mới qua từng thời kỳ. Cách nhìn này cũng lý giải vì sao triển lãm "Chạm Đồng Xuân" không chỉ tập trung vào những vật thể mang tính di sản mà còn chú ý đến đời sống đang diễn ra.

Những người buôn bán tại chợ không đơn thuần là nhân vật xuất hiện bên cạnh tác phẩm. Họ có thể trở thành nguồn cảm hứng, người cung cấp chất liệu, chia sẻ câu chuyện và tham gia trực tiếp vào quá trình sáng tạo. Đây cũng là điểm đáng chú ý trong mô hình nghệ thuật cộng đồng. Thay vì chỉ tái hiện hình ảnh của một khu chợ đã đi vào ký ức, triển lãm tìm cách ghi nhận những con người vẫn đang tiếp tục tạo nên sức sống cho nơi này.

Các nghệ sĩ quốc tế tham gia chương trình có thời gian lưu trú, nghiên cứu và sáng tác tại chỗ, tìm hiểu đời sống chợ, gặp gỡ cư dân và trao đổi với những người làm nghệ thuật tại Việt Nam. Từ quá trình ấy, tác phẩm không chỉ được tạo ra từ cảm hứng bên ngoài mà còn gắn với những quan sát, trải nghiệm và mối quan hệ hình thành trong chính không gian Đồng Xuân.

Sự kiện đồng thời gợi mở khả năng phát triển kinh tế sáng tạo dựa trên những giá trị đã hiện hữu của đô thị. Một khu chợ truyền thống ngoài chức năng mua bán hàng hóa còn có thể trở thành điểm đến văn hóa, nơi tổ chức trải nghiệm nghệ thuật, kết nối cộng đồng và mở rộng hợp tác quốc tế.

Đó cũng là một hướng tiếp cận đáng suy ngẫm với những không gian di sản của Hà Nội: Giữ gìn không nhất thiết có nghĩa đóng khung mọi thứ trong quá khứ. Di sản có thể tiếp tục sống, được sử dụng và bồi đắp thêm những giá trị mới, miễn là không đánh mất những cộng đồng và hoạt động đã làm nên bản sắc của nơi chốn ấy.

Hơn một thế kỷ trước, Nguyễn Văn Uẩn tìm đến chợ Đồng Xuân để quan sát đời sống Hà Nội qua những món ăn, hàng hóa và con người. Hôm nay, nghệ sĩ lại tìm đến cùng không gian ấy để lắng nghe âm thanh, chạm vào vật liệu và khám phá những câu chuyện nằm sau nhịp mua bán quen thuộc.

Dẫu cách tiếp cận có khác nhau, điểm gặp gỡ vẫn là sức sống của một khu chợ không ngừng vận động cùng thành phố.

Giữa một Hà Nội đang đổi thay từng ngày, "Chạm Đồng Xuân" vì thế không đơn thuần là một cuộc trưng bày nghệ thuật. Đây còn là lời mời người dân và du khách thử nhìn chậm hơn vào những điều tưởng như đã quá quen thuộc: Một bức tường cũ, một cột điện, tiếng rao, những sạp hàng hay một cuộc trò chuyện bên cốc trà đá.

Bởi đôi khi, để khám phá một Hà Nội mới mẻ, chúng ta không cần tìm đến một địa điểm xa lạ. Chỉ cần trở lại nơi đã tồn tại hơn 130 năm, nhưng lần này, nhìn nó bằng một đôi mắt khác.

Triển lãm nằm trong chuỗi hoạt động của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, diễn ra từ ngày 13 đến 28/11 với nhiều chương trình tại các không gian văn hóa và di sản của Thủ đô.