Chuyện ít ai biết về cây đa Bác Hồ trên hòn đảo ngọc "bừng sáng" giữa vịnh Bái Tử Long

Đảo Ngọc Vừng nằm trên tuyến đảo Vân Hải, thuộc đặc khu Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh, có diện tích khoảng 12 km2, lọt thỏm giữa hai hòn đảo Phượng Hoàng và Hòn Nét. Tên gọi "Ngọc Vừng" theo lời truyền lại của người dân địa phương có nghĩa là "ngọc bừng sáng", bởi xưa kia vùng biển này nổi tiếng với những loài ngọc trai quý hiếm, đêm đêm phát sáng cả một vùng. Cái tên đẹp ấy theo thời gian trở thành một phần linh hồn của hòn đảo, khiến những ai từng đặt chân đến đều thấy có một thứ gì đó rất khác so với những hòn đảo du lịch sôi động khác của Quảng Ninh.

Trong dòng chảy lịch sử cách mạng Việt Nam, Ngọc Vừng còn mang một vinh dự đặc biệt. Theo Báo Quảng Ninh, cùng với Cô Tô và Tuần Châu, Ngọc Vừng là một trong những hòn đảo của Quảng Ninh từng vinh dự được đón Bác Hồ về thăm. Cụ thể với Ngọc Vừng, đó là ngày 12 tháng 11 năm 1962, khi chiếc trực thăng từ Hà Nội đáp xuống mảnh đất tiền tiêu này.

Cây đa 64 tuổi

Ngày 12/11/1962, theo các tư liệu lịch sử được lưu giữ tại Khu di tích, Bác Hồ cùng một số đồng chí lãnh đạo Trung ương Đảng đã đến thăm quân và dân đảo Ngọc Vừng. Sự kiện này không chỉ là một chuyến công tác, nó trở thành một cột mốc tinh thần mà người dân Ngọc Vừng giữ gìn suốt hơn sáu thập kỷ qua.

Tại doanh trại bộ đội, Bác đã đi thăm từng địa điểm, ân cần hỏi thăm cuộc sống của người dân và các chiến sĩ hải quân. Bác hỏi thăm sức khỏe các cụ già, chia kẹo cho các cháu thiếu nhi. Trong câu chuyện với cán bộ và nhân dân hôm ấy, Bác đặc biệt căn dặn bộ đội và nhân dân phải đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau cùng xây dựng hợp tác xã, vừa chiến đấu vừa phục vụ chiến đấu. Trước khi chia tay đảo, Bác đã tự tay trồng một cây đa lưu niệm.

Và cây đa ấy, đến nay, vẫn còn đó.

Có một chi tiết ít người để ý: Trong khu di tích thực ra có hai cây đa. Một cây là nơi Bác đứng nói chuyện với quân dân trên đảo ngày 12/11/1962, cây đa còn lại là do chính tay Bác trồng. Di tích này đã được UBND tỉnh xếp hạng di tích cấp tỉnh cuối năm 2008. Đến năm 2010, UBND tỉnh quyết định tôn tạo và mở rộng Khu di tích Bác Hồ với các hạng mục: Nhà bia ghi dấu ấn nơi Bác đứng nói chuyện, vùng bảo vệ nơi máy bay hạ cánh, đền thờ Bác Hồ, nhà lưu niệm và bia tưởng niệm tại cánh đồng muối, đồng khoai nơi Bác đến thăm. 

Hôm tôi đặt chân tới Ngọc Vừng vào một sáng đầu mùa, điều đầu tiên gây ấn tượng chính là vị trí của Khu lưu niệm. Không phải nằm sâu trong rừng hay trên đỉnh núi như nhiều di tích lịch sử khác, Khu lưu niệm Bác Hồ ở đây nằm ngay đường Võ Nguyên Giáp, ở vị trí gần như là trái tim của xã đảo. Cổng vào khu lưu niệm chỉ cách lối ra bãi tắm vài bước chân, và ngay sát bên là doanh trại quân đội của Trung đoàn 242. Một sự sắp đặt mang nhiều ý nghĩa: Nơi Bác đã đến thăm bộ đội năm xưa, ngày nay vẫn là nơi các chiến sĩ tiếp tục canh giữ biển trời tổ quốc, ngay cạnh bãi cát Trường Chinh trải dài gần 3 km.

Ảnh: Q.L.

Một điểm khiến nhiều du khách bất ngờ là Khu lưu niệm mở cửa 24/24, không thu vé, không có khung giờ quy định. Bất kỳ ai đi ngang qua, dù là sáng sớm khi mặt trời chưa lên hay tối muộn khi cả đảo đã yên giấc, đều có thể bước vào, dâng một nén hương, ngồi nghỉ dưới gốc đa, hoặc đơn giản chỉ là đứng lặng một lúc trước cánh đồng phi lao xanh mướt phía sau. Không gian khu lưu niệm thoáng mát, sạch sẽ một cách đáng ngạc nhiên đối với một di tích nằm trên đảo xa. Lá rụng được dọn sạch mỗi sáng, các bia đá luôn được lau, hồ bán nguyệt phía trước được dọn cỏ thường xuyên. Người dân xã đảo nói đó là cách họ "trông Bác" như Bác đã từng "trông" đảo từ trên trời cao suốt sáu mươi tư năm qua.

Những câu chuyện không có trong sách giáo khoa

Phần đẹp nhất của Khu lưu niệm Bác Hồ trên đảo Ngọc Vừng không nằm ở những bia đá hay nhà trưng bày. Nó nằm ở cây đa.

Cây đa Bác trồng năm 1962, đến nay đã 64 năm tuổi. Từ một mầm non nhỏ Bác cắm xuống đất đảo, cây đa giờ đã vươn cao, tán xòe rộng, rễ buông từ trên cao xuống ôm lấy gốc, tạo thành một bóng mát rộng đủ cho cả một sân lớn của khu lưu niệm. Đứng dưới gốc đa nhìn lên những tán lá xanh dày, ta có một cảm giác rất khó tả: Như có một sự liên kết âm thầm giữa hiện tại và cái chiều 12 tháng 11 năm ấy, khi một người đàn ông gầy gò trong bộ áo nâu cúi xuống vun đất quanh gốc cây non. Người dân Ngọc Vừng coi cây đa như một biểu tượng cho sự hiện diện của Bác. Hàng năm, cứ vào ngày 12/11, quân và dân xã đảo lại tổ chức mít tinh ngay dưới gốc đa, ôn lại sự kiện năm xưa, dâng hương tưởng nhớ và "báo công" với Bác.

Nhưng có lẽ điều thú vị nhất khi tham quan Khu lưu niệm không phải là những gì được trình bày trên bảng giới thiệu chính thức, mà là những câu chuyện chưa hề có trong sách giáo khoa được kể bởi chính những người dân đảo. 

Báo Quảng Ninh trong một bài viết năm 2022, nhân dịp kỷ niệm 60 năm ngày bác đặt chân tới đảo, có dẫn lời một chứng nhân lịch sử về ngày đặc biệt này. Hôm đó trời mùa đông se lạnh, khi thấy chiếc trực thăng ù ù đáp xuống khu ruộng bằng phẳng cách bãi biển khoảng 300 mét, cô giáo đã dặn các em học sinh - những người giờ đây đã là những cụ ông cụ bà, ăn mặc chỉnh tề vì sắp được gặp Bác Hồ. 

Trong ký ức của những học sinh ngày ấy, Bác tiến lại gần và hỏi thăm từng cháu, rồi phát kẹo cho từng người. Đó là một trong những ký ức đẹp đẽ nhất cuộc đời họ.

Có những chi tiết rất nhỏ mà chỉ những người sống lâu trên đảo mới biết: Viên kẹo Bác chia hôm ấy có vị gì, câu Bác hỏi cụ Sửu năm đó là gì, hay cái dáng Bác cúi xuống vỗ vai một anh bộ đội trẻ trông giống nhân vật trong phim ra sao. Nếu có cơ hội đi cùng người dân bản địa khi tham quan, những "phụ lục" sống ấy sẽ là phần thú vị nhất của chuyến đi, hơn cả bất kỳ tài liệu lịch sử nào được in trên giấy.

Ngọc Vừng còn nhiều hơn một khu lưu niệm

Tham quan Khu lưu niệm Bác Hồ chỉ là điểm bắt đầu cho hành trình khám phá Ngọc Vừng. Sau khi dâng hương, du khách có thể bước ra ngay phía sau là bãi tắm Trường Chinh trải dài gần ba kilomet, cát trắng phẳng, biển trong xanh đến mức nhìn rõ đáy ở những vùng nông. Bãi biển này được đặt theo tên của cụ Trường Chinh, người cũng đã từng ra thăm đảo, và là một trong những bãi tắm hoang sơ đẹp nhất vùng vịnh Bái Tử Long.

Cách Khu lưu niệm không xa là thành cổ Ngọc Vừng - di tích từ thời nhà Mạc thế kỷ XVI, được coi là kiến trúc thành cổ trên biển duy nhất còn sót lại ở vùng biển duyên hải phía Bắc. Đi sâu vào trong đảo là hai hồ nước ngọt tự nhiên Ngọc Thủy và Cẩu Lẩu, nước trong xanh đến mức có thể soi gương được, là minh chứng cho thấy Ngọc Vừng dù là đảo nhưng không bao giờ thiếu nước ngọt. Trên đỉnh đồi của đảo còn có cột cờ Quốc gia, nơi du khách có thể leo lên ngắm toàn cảnh xã đảo từ trên cao.

Nếu muốn hiểu sâu hơn về đời sống của người Ngọc Vừng, hãy ghé qua những cánh đồng kiệu và khoai lang đặc sản của đảo. Đây cũng chính là những cánh đồng mà Bác Hồ đã dừng chân thăm hỏi năm 1962, nơi giờ đây có một tấm bia tưởng niệm khiêm tốn nhưng đầy ý nghĩa.

Có lẽ điều quý nhất khi đến Ngọc Vừng không phải là check-in được một bãi biển đẹp hay sở hữu một vài tấm ảnh sống ảo. Cái quý nhất là cảm giác mình vừa được chạm vào một mảnh ký ức sống của lịch sử ngay cạnh một doanh trại quân đội, dưới bóng một cây đa được trồng bởi đôi tay của một con người đã trở thành biểu tượng vĩnh cửu của đất nước.

Trong thời đại mà du lịch ngày càng "công nghiệp hóa", các điểm đến ngày càng giống nhau với những resort cao cấp, những cà phê view biển, những góc check-in dàn dựng sẵn, Ngọc Vừng vẫn giữ cho mình một sự mộc mạc hiếm có. Khu lưu niệm Bác Hồ ở đây không có hàng rào kim loại, không có quầy bán đồ lưu niệm, không có loa phát thuyết minh tự động. Chỉ có gió biển, tiếng lá đa xào xạc, và mùi hương trầm thoảng nhẹ từ những nén nhang mà người dân thắp lên mỗi sáng.

Lần tới, nếu có dịp ra Quảng Ninh và đã chán những điểm đến quá quen như Hạ Long, Cô Tô, Quan Lạn, hãy dành một ngày để đến với Ngọc Vừng. Hãy đến vào buổi chiều, đứng dưới gốc đa 64 năm tuổi, và lắng nghe câu chuyện về cái ngày mà một người đàn ông trong bộ áo nâu đã đặt bàn tay xuống lớp đất ấy, gieo xuống một mầm cây mà ông biết sẽ tỏa bóng cho rất nhiều thế hệ sau. Đôi khi, du lịch không cần đi xa hay tiêu nhiều tiền. Đôi khi, một bóng cây đa cũng đủ để chuyến đi trở nên đáng nhớ một đời.