Virus Nipah có khả năng trở thành đại dịch không? Chuyên gia nhận định đường lây và khả năng xuất hiện tại Việt Nam

Trong bối cảnh thế giới vẫn chưa hoàn toàn thoát khỏi ảnh hưởng lâu dài của đại dịch COVID-19, một loại virus khác mang tên Nipah (NiV) đang khiến giới y tế toàn cầu hết sức cảnh giác. Đây là một loại virus lây từ động vật sang người với tỷ lệ tử vong cao, được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp vào nhóm những tác nhân có "khả năng gây ra đại dịch toàn cầu" nếu không được kiểm soát kịp thời.

Virus Nipah lần đầu được phát hiện ở Đông Nam Á từ cuối những năm 1990 và từ đó đã gây ra một số đợt bùng phát tại Ấn Độ, Bangladesh, Malaysia và các nước láng giềng. Theo dữ liệu WHO, tỷ lệ tử vong ở các đợt bùng phát trước có thể dao động từ khoảng 40% đến hơn 70%, do virus có thể dẫn tới viêm não hoặc suy hô hấp nặng ở người mắc.

Khác với nhiều loại virus khác như SARS-CoV-2 (gây COVID-19), Nipah chủ yếu lây từ động vật, nhất là dơi ăn quả, sang người, và chỉ lây từ người sang người trong những điều kiện nhất định, như tiếp xúc gần trong gia đình hay môi trường y tế không có biện pháp phòng hộ đầy đủ.

Các chuyên gia nhận định rằng dù hiện tại Nipah chưa cho thấy khả năng truyền nhanh như virus gây COVID-19, khả năng biến đổi và thích nghi ở người vẫn là một thách thức lớn với ngành y tế toàn cầu. Điều này khiến WHO coi virus này là một trong những mầm bệnh ưu tiên theo dõi, bởi lẽ giới khoa học không thể loại trừ nguy cơ một biến chủng mới có khả năng lây lan hiệu quả hơn trong cộng đồng.

Gần đây, chính quyền Ấn Độ báo cáo ổ dịch virus Nipah tại bang Tây Bengal, với một số trường hợp nhân viên y tế bị nhiễm sau khi tiếp xúc với bệnh nhân nghi ngờ. Các cơ quan y tế nước này khẳng định hiện chỉ có một số ca xác nhận và không phải là bùng phát diện rộng như đồn đoán trên mạng xã hội. Sự bùng phát trở lại của virus Nipah ở Ấn Độ khiến nhiều quốc gia nâng cao cảnh giác, thắt chặt hàng kiểm soát phòng bệnh, phòng ngừa nguy cơ lây lan và phát triển thành đại dịch.

Vì sao virus này có độc tính cao với khả năng gây chết người đến 40-75%?

Chia sẻ về điều này, TS Nguyễn Hồng Vũ (đang làm nghiên cứu tại Mỹ) chia sẻ: Virus Nipah có đọc tính cao là do cấu trúc tự nhiên của virus, "mục tiêu" sinh học của chúng! Virus sử dụng các protein bề mặt (G và F) để gắn vào thụ thể ephrin-B2 và ephrin-B3, vốn hiện diện nhiều ở tế bào nội mô mạch máu, tế bào phổi và tế bào thần kinh. Sau khi nhân lên ở đường hô hấp, virus có thể vào máu, gây tổn thương mạch máu và xâm nhập hệ thần kinh trung ương.

Tại não, virus gây viêm mạch máu lan tỏa, tổn thương nhu mô thần kinh, phù não và rối loạn chức năng thần kinh, dẫn đến các biểu hiện như lú lẫn, co giật, hôn mê. Phản ứng viêm mạnh của cơ thể cũng góp phần làm tổn thương nặng thêm. Vì vậy, Nipah thường gây viêm phổi nặng kèm viêm não cấp.

Hiện nay chưa có thuốc đặc trị cũng như vaccine "được cấp phép" sử dụng để điều trị hoặc phòng ngừa lây nhiễm Nipah virus.

Đã phát hiện hơn 20 năm nhưng tại sao virus Nipah không gây đại dịch như COVID-19?

TS Nguyễn Hồng Vũ cho biết, lý do chính là do khả năng lây truyền giữa người với người của virus Nipah còn hạn chế. Virus Nipah không phát tán hiệu quả qua khí dung tầm xa và thường cần tiếp xúc gần hoặc phơi nhiễm dịch cơ thể. Các ổ dịch trước đây thường có quy mô nhỏ và liên quan đến bệnh viện hoặc gia đình. So hệ số lây nhiễm R₀ (R naught) của chủng Corona virus mang đột biến Delta khoảng 5-8 hoặc Omicron khoảng 8-10+ thì các chủng Nipah hiện nay chỉ có R₀ khoảng 0.3-0.5.

Nipah có cơ hội trở thành đại dịch hay không?

Câu trả lời là "Có". Theo TS Nguyễn Hồng Vũ, về mặt lý thuyết, nguy cơ sẽ tăng nếu virus xuất hiện các biến đổi di truyền giúp nó thích nghi tốt hơn với cơ thể người. Ví dụ, đột biến làm thay đổi protein bề mặt có thể giúp virus gắn với thụ thể tế bào hiệu quả hơn, từ đó tăng khả năng lây nhiễm. Ngoài ra, nếu virus có đặc điểm cho phép thời gian lây truyền kéo dài hơn trước khi bệnh trở nặng hoặc được phát hiện, khả năng lan rộng trong cộng đồng cũng có thể tăng.

Tóm lại, với các thông tin gần đây thì hiện tại nhiều ca nhiễm Nipah đã được xác nhận ở bang West Bengal phía Đông Ấn Độ, gần Kolkata. Có báo cáo ít nhất 5 trường hợp xác định dương tính, gồm y tá và bác sĩ tại một bệnh viện, và gần 100 người tiếp xúc gần đã bị cách ly để ngăn lây lan. Chưa phát hiện ổ dịch hình thành ở các khu vực khác.

Do đặc tính sinh học, lây nhiễm kém nên "khả năng" trở thành đại dịch của Nipah có thể là khá nhỏ NHƯNG "rất có thể" xảy ra nếu chúng có đột biến phù hợp như mình đã phân tích ở trên.

Virus Nipah có đường lây không đơn giản và khó có ở Việt Nam

Chia sẻ về dịch bệnh Nipah đang cuất hiện ở một số quốc gia, BS Trương Hữu Khanh (Nguyên Trưởng khoa Nhiễm - Thần kinh, Bệnh viện Nhi Đồng 1 TP.HCM), cho biết: Virus Nipah đã xuất hiện từ rất lâu. Nó giống như virus gây viêm não nhưng đường lây không đơn giản và khó có ở Việt Nam. Theo BS Trương Hữu Khanh, đường lây của virus Nipah không mới, không lây trực tiếp từ người sang người mà lây chủ yếu từ tiếp xúc với dơi.

Cần làm gì để phòng ngừa virus Nipah?

Để chủ động, phòng chống dịch bệnh do virus Nipah, Bộ Y tế khuyến cáo người dân thực hiện tốt các biện pháp sau:

1. Hạn chế đến khu vực có dịch bệnh do virus Nipah nếu không thực sự cần thiết.

2. Tự theo dõi sức khỏe, trong vòng 14 ngày kể từ khi về từ vùng dịch, nếu có các triệu chứng như: đau đầu, đau cơ, nôn mửa và đau họng, chóng mặt, buồn ngủ, lú lẫn, co giật cần liên hệ ngay với cơ sở y tế gần nhất, hạn chế tiếp xúc với người khác, thông báo rõ tiền sử dịch tễ cho nhân viên y tế.

3. Đảm bảo vệ sinh thực phẩm: thực hiện "Ăn chín, uống sôi", rửa sạch và gọt vỏ trái cây trước khi ăn, không ăn, uống các loại trái cây có dấu hiệu bị động vật (dơi, chim) cắn hoặc gặm nhấm; tránh uống nước nhựa cây (như nhựa cây thốt nốt, nhựa dừa sống hoặc chưa qua chế biến).

4. Không tiếp xúc gần với động vật có khả năng lây truyền cao như là dơi ăn quả; thường xuyên rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn sau khi giết mổ, tiếp xúc với động vật.

5. Hạn chế tiếp xúc trực tiếp với người bệnh, vật phẩm ô nhiễm từ người bệnh; cần sử dụng khẩu trang, găng tay và đồ bảo hộ cá nhân khi chăm sóc, điều trị người nghi ngờ, mắc bệnh, sau đó rửa tay bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn.

TS Nguyễn Hồng Vũ cũng đưa ra những khuyến cáo phòng bệnh cho mọi người như sau:

Hạn chế tiếp xúc với động vật hoang dã có nguy cơ mang mầm bệnh, đặc biệt là dơi ăn trái cây.

Tăng cường an toàn sinh học tại trang trại chăn nuôi heo: ngăn dơi tiếp cận chuồng trại, khu thức ăn và nguồn nước (lưới chắn, che kín máng ăn/máng nước, không để thức ăn hở ban đêm). Người chăm sóc vật nuôi cần đeo găng, khẩu trang, kính bảo hộ khi xử lý động vật bệnh, và rửa tay bằng xà phòng sau khi rời khu chuồng.

Không sử dụng hoặc tiêu thụ trái cây có dấu hiệu bị dơi ăn, và có biện pháp che chắn vườn cây ăn quả tại vùng có nguy cơ.

Duy trì lối sống lành mạnh (ngủ đủ, dinh dưỡng hợp lý) để hỗ trợ sức khỏe tổng thể.