Vị vua duy nhất trong sử Việt từng nhận cống phẩm là một con kiến

Trong lịch sử phong kiến, những thứ được dùng làm cống phẩm thường là sản vật quý hiếm. Thế nhưng có một lần, triều đình nhà Trần tiếp nhận từ Chiêm Thành một cống phẩm đặc biệt: một con kiến được sử sách ghi rõ dài tới 1 thước 9 tấc.

Đó là câu chuyện xảy ra dưới thời vua Trần Dụ Tông (1336-1369), vị hoàng đế thứ 7 của triều Trần. Tên húy là Trần Hạo, ông lên ngôi từ năm 5 tuổi, sau khi vua Trần Hiến Tông qua đời. Những năm đầu, do nhà vua còn nhỏ, việc triều chính chủ yếu do Thái thượng hoàng Trần Minh Tông điều hành. Đến năm 1357, khi Trần Minh Tông qua đời, Trần Dụ Tông mới thực sự nắm quyền.

Đầu thời kỳ trị vì, Trần Dụ Tông vẫn có những đóng góp nhất định cho triều đình. Tuy nhiên, càng về sau, ông càng sa vào ăn chơi hưởng lạc, khiến chính sự dần bê trễ và cơ nghiệp nhà Trần bắt đầu có dấu hiệu suy yếu.

Một trong những câu chuyện được sử sách ghi lại cho thấy mức độ ham vui của vị vua này. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, vào một đêm mùa Hạ năm 1366, Trần Dụ Tông ngự một chiếc thuyền nhỏ đến chơi nhà Thiếu úy Trần Ngô Lang ở hương Mễ Sở. Đến canh ba, nhà vua mới trở về.

Khi thuyền đi đến sông Chữ Gia, khu vực nay thuộc vùng Khoái Châu, Hưng Yên, ấn tín và thanh gươm báu của nhà vua bị kẻ trộm lấy mất. Sự việc được xem là một dấu hiệu đáng lo, nhưng thay vì chấn chỉnh triều chính, Trần Dụ Tông ngày càng chìm sâu vào những cuộc vui.

Nhà vua thậm chí tổ chức đánh bạc ngay trong cung, bất chấp luật pháp nhà Trần khi đó quy định rất nghiêm đối với hành vi này. Ông còn cho gọi những người giàu trong nước vào cung cùng đánh bạc, sai các vương hầu, công chúa bày tiệc và tổ chức hát tuồng để mua vui. Sử gia Phan Phu Tiên sau này nhận xét rằng luật pháp nghiêm cấm đánh bạc nhưng đến đời Dụ Tông, việc này lại diễn ra công khai trong cung. Từ đó, người trong nước bắt chước theo và tệ nạn ngày càng khó ngăn cấm.

Nhưng bên cạnh những câu chuyện về sự xa hoa, ăn chơi, thời Trần Dụ Tông còn có một chi tiết rất lạ được ghi lại trong sử sách liên quan đến việc một con kiến từng xuất hiện trong danh sách cống phẩm của Chiêm Thành.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, vào tháng 3 năm 1352, Chế Mỗ của nước Chiêm Thành chạy sang Đại Việt và dâng lên triều đình “voi trắng, ngựa trắng mỗi thứ một con và một con kiến lớn”, cùng các cống vật khác. Đáng chú ý, sử sách còn ghi cụ thể con kiến này dài tới “1 thước 9 tấc”.

Chế Mỗ khi đó sang Đại Việt để xin triều đình đem quân đánh Trà Hòa Bố Để và lập mình làm quốc vương. Như vậy, con kiến không phải cống phẩm duy nhất mà đi cùng voi trắng, ngựa trắng và nhiều vật phẩm khác trong đoàn cống.

Tuy nhiên, chính chi tiết về con kiến khiến câu chuyện trở nên đặc biệt. Trong quan niệm thông thường, cống phẩm dâng lên vua thường phải là những sản vật quý, hiếm hoặc mang ý nghĩa đặc biệt. Voi trắng, ngựa trắng vốn đã là những lễ vật nổi bật, còn một con kiến lại là thứ rất khó gắn với hình dung thông thường về vật phẩm tiến cống.

Điều đáng chú ý hơn là sự việc được ghi chép khá cụ thể trong sử liệu, từ thời điểm, người dâng cống đến kích thước của con kiến. Đây cũng là một trong những chi tiết hiếm hoi về một loài côn trùng được xuất hiện như một phần của lễ vật ngoại giao trong sử Việt.

Trần Dụ Tông qua đời năm 1369, hưởng dương 33 tuổi, sau 28 năm ở ngôi. Những năm cuối triều đại của ông là giai đoạn nhà Trần bắt đầu suy yếu rõ rệt sau thời kỳ hưng thịnh dưới các vị vua và danh tướng tiền nhiệm.

Câu chuyện về con kiến vì thế trở thành một chi tiết rất nhỏ nhưng đáng nhớ khi nhắc đến triều đại của Trần Dụ Tông. Giữa những cống phẩm vốn gắn với sự quý giá và quyền lực, sử sách lại lưu lại hình ảnh một con kiến dài tới 1 thước 9 tấc từng được dâng lên nhà vua, tạo nên một trong những câu chuyện kỳ lạ nhất về lễ vật tiến cống trong lịch sử Việt Nam

Tổng hợp