Trong lịch sử khoa cử Việt Nam, Trạng nguyên là danh hiệu cao quý nhất dành cho người đứng đầu kỳ thi Đình, thuộc hệ thống Tam khôi gồm Trạng nguyên, Bảng nhãn và Thám hoa.
Thế nhưng, sau khoa thi năm 1736, danh hiệu này không còn được trao cho bất kỳ ai, dù các triều đại phong kiến vẫn tiếp tục tổ chức nhiều kỳ thi tuyển chọn nhân tài. Vậy điều gì đã khiến vị trí cao nhất trên bảng vàng khoa cử Việt Nam bị bỏ trống suốt gần 200 năm?
Trịnh Tuệ - Vị Trạng nguyên cuối cùng và những tiêu chuẩn khắt khe của khoa cử xưa
Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, người cuối cùng đạt danh hiệu Trạng nguyên trong lịch sử khoa cử Việt Nam là Trịnh Tuệ (còn gọi là Trịnh Huệ), quê ở Thanh Hóa. Năm 1736, dưới triều vua Lê Ý Tông, ông tham gia khoa thi Bính Thìn, lần lượt đỗ đầu kỳ thi Hội và thi Đình, chính thức trở thành Trạng nguyên. Sau khi đỗ đạt, ông từng đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình, trong đó có Đông các Đại học sĩ và Tham tụng.
Sau khoa thi của Trịnh Tuệ, chế độ khoa cử không lập tức chấm dứt. Dưới triều Lê Trung Hưng, triều đình vẫn tổ chức gần 20 kỳ thi Đình nhưng không có thêm người nào đạt danh hiệu Trạng nguyên. Đến triều Nguyễn, hoạt động thi cử tiếp tục được duy trì. Từ khoa thi đầu tiên năm 1822 đến khoa thi cuối cùng năm 1919, nhà Nguyễn tổ chức 39 khoa thi, lấy đỗ tổng cộng 558 tiến sĩ và phó bảng nhưng không có ai được xếp vào vị trí cao nhất này.

Danh hiệu Trạng nguyên là đỉnh cao của con đường học vấn thời phong kiến (Ảnh minh họa: ITN)
Một cách lý giải thường xuất hiện trong các tài liệu phổ thông cho rằng nhà Nguyễn chủ trương không lấy Trạng nguyên. Tuy nhiên, chưa có đủ căn cứ để khẳng định triều Nguyễn ban hành quy định cấm trao danh hiệu này. Ngược lại, vua Minh Mạng từng có bài thơ khuyến khích sĩ tử dự thi Hội, trong đó nhắc đến mong muốn tìm kiếm người tài đạt danh hiệu Trạng nguyên.
Đặc biệt, triều Nguyễn vẫn đặt ra những tiêu chuẩn cụ thể để xét chọn danh hiệu cao quý này. Tại kỳ thi Đình năm 1842, vua Thiệu Trị từng hỏi các quan phụ trách chấm thi về điều kiện để được xếp vào hàng Tam khôi. Các quan cho rằng bài văn phải có ý tứ đầy đủ, lời lẽ trau chuốt và đạt đến mức hoàn thiện cao nhất mới xứng đáng. Nhà vua cũng nhận định nếu không tìm được người thực sự xuất sắc thì có thể để trống vị trí cao nhất, thay vì miễn cưỡng lựa chọn.

Lễ xướng danh ở Kỳ thi Hương tại Nam Định năm 1897 (Ảnh: ITN)
Đến năm 1884, triều Nguyễn quy định thí sinh đạt 10 điểm văn lý được xếp Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ, Đệ nhất danh (Trạng nguyên); đạt 9 điểm là Bảng nhãn và 8 điểm là Thám hoa. Những quy định này cho thấy danh hiệu Trạng nguyên vẫn tồn tại trong hệ thống xét chọn, nhưng đi kèm yêu cầu rất khắt khe. Nếu không có bài thi đáp ứng tiêu chuẩn, vị trí cao nhất có thể tiếp tục bị bỏ trống.
Năm 1919, khoa thi dưới triều vua Khải Định đánh dấu sự kết thúc của chế độ khoa cử Nho học ở Việt Nam. Như vậy, việc không còn Trạng nguyên sau năm 1736 không đồng nghĩa với việc các triều đại lập tức bãi bỏ danh hiệu này hay ngừng tổ chức thi cử. Trong gần hai thế kỷ tiếp theo, các kỳ thi vẫn diễn ra, nhưng không có thêm thí sinh nào được ghi danh ở vị trí cao nhất trên bảng vàng khoa bảng Việt Nam.
Tổng hợp (Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Hội Nhà văn Việt Nam)