Từ Thùy Tiên đến Trương Ngọc Ánh: AI đang phá hỏng điện ảnh Việt?

AI đã bước vào điện ảnh Việt theo nhiều cách, từ thay thế hình ảnh diễn viên, xử lý hậu kỳ cho đến hỗ trợ phát triển kịch bản và âm nhạc. Nhưng đáng chú ý, những lần AI xuất hiện trong các dự án gần đây lại thường đi kèm tranh luận về chất lượng thành phẩm. Vậy vấn đề nằm ở công nghệ hay cách con người sử dụng nó?

Cách AI bước vào điện ảnh Việt

Trong vài năm trở lại đây, AI không còn là câu chuyện quá xa lạ với ngành điện ảnh thế giới. Công nghệ này đã được đưa vào nhiều công đoạn, từ hậu kỳ, xử lý hình ảnh, âm thanh cho đến hỗ trợ sản xuất. Với điện ảnh Việt Nam, quá trình ấy mới ở giai đoạn đầu và cách ứng dụng cũng khá khác biệt.

Nhìn vào những trường hợp gần đây, AI xuất hiện trong Chốt Đơn! và Mãi Nợ Một Lời Tạm Biệt như một giải pháp cho những bài toán phát sinh sau khi phương án ban đầu với diễn viên không còn có thể xuất hiện trong dự án như dự kiến. Trước đó, Quỷ Nhập Tràng cũng từng gây chú ý khi AI được sử dụng trong phần âm nhạc. Hay mới đây nhất, Hộ Linh Tráng Sĩ lại cho thấy một hướng tiếp cận khác khi AI được đưa vào quá trình phát triển và hoàn thiện kịch bản. Đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình thẳng thắn chia sẻ: “Đây là bộ phim mà diễn viên mất 6 tháng luyện tập, 3 tháng bấm máy… Mặc dù muốn đề cao con người, AI vẫn là đường dây chảy bên trong. Làm phim việc đầu tiên là làm việc với biên kịch, chúng tôi nói đùa đó là hôn nhân không hạnh phúc, nên AI hỗ trợ nhiều để chúng tôi có chung tiếng nói, hoàn thiện nhiều vấn đề trong kịch bản”.

Nhà báo, nhà thơ, nhà phê bình phim Nguyễn Phong Việt cho rằng bản thân việc đưa AI vào sản xuất điện ảnh là điều hoàn toàn bình thường. Tuy nhiên, cách AI đang xuất hiện trong một số phim Việt vẫn khá khác so với việc xem nó như một công cụ hỗ trợ xuyên suốt quá trình làm phim. Theo anh, ở Việt Nam, AI hiện thường được dùng khi một vấn đề đã phát sinh: từ việc phải xử lý gương mặt, giọng nói, hình dáng diễn viên cho tới khi kịch bản cần được cấu trúc lại. Trong khi đó, ở một cách tiếp cận chủ động hơn, AI có thể đóng vai trò như một người trợ lý, giúp ê-kíp tối ưu công việc ngay từ đầu.

Cùng nhìn nhận AI như một công cụ đang trong giai đoạn thử nghiệm, nữ diễn viên/nhà đầu tư phim Băng Di cho rằng điện ảnh Việt hiện vẫn chưa bước đến giai đoạn AI thay thế hoàn toàn con người. Theo cô, công nghệ có thể hỗ trợ từ phát triển ý tưởng, hình dung bối cảnh, storyboard cho tới hậu kỳ, kỹ xảo, hình ảnh và âm thanh, qua đó giúp ê-kíp tiết kiệm thời gian và nguồn lực.

“Tôi nghĩ AI đang dần trở thành một công cụ trong quá trình làm phim. Ở Việt Nam, theo quan sát của tôi, chúng ta vẫn đang ở giai đoạn tìm hiểu và thử nghiệm nhiều hơn là thay thế hoàn toàn con người”, cô nói.

Băng Di cũng nhắc đến Agent Kim Reactivated như một trường hợp đáng chú ý. Trong bộ phim Hàn Quốc này, một phân đoạn hành động dài khoảng 3 phút mô tả quá khứ của nhân vật do So Ji Sub thủ vai được tạo hoàn toàn bằng AI, từ cảnh rượt đuổi, đấu súng, tai nạn xe cho tới những cảnh cận mặt nhân vật. Phân đoạn được thực hiện bởi Morpheus Studio bằng nền tảng AICRON, nhằm giải quyết một bài toán sản xuất mà cách quay truyền thống sẽ đòi hỏi nhiều bối cảnh, kỹ xảo và chi phí hơn.

Với Băng Di, đây mới là điểm đáng chú ý của việc ứng dụng AI. “Tôi nghĩ đây là cách ứng dụng đáng để quan sát, khi AI giải quyết một bài toán sản xuất cụ thể thay vì chỉ được sử dụng vi tính mới mẻ”, cô nói. Theo nữ diễn viên, hiệu quả cuối cùng vẫn phải được nhìn từ sản phẩm: nếu AI giúp đạo diễn hiện thực hóa một cảnh quay khó hoặc quá tốn kém, rút ngắn thời gian sản xuất mà vẫn giữ được ý đồ nghệ thuật thì đó là một công cụ có giá trị.

Sự khác biệt này quan trọng bởi AI vốn không nhất thiết phải xuất hiện ở những phần mà khán giả nhìn thấy rõ nhất. Nó có thể đứng phía sau một quy trình sản xuất, giúp giảm thời gian, hỗ trợ kỹ thuật hoặc đưa ra thêm phương án mà cuối cùng người xem thậm chí không nhận ra. Và đây cũng là lúc câu chuyện về AI trong điện ảnh cần được nhìn rộng hơn chuyện “phim có dùng AI hay không”.

Không phải cứ dùng AI là điện ảnh thất bại

Nếu chỉ nhìn vào những tranh cãi xoay quanh AI trong điện ảnh Việt, rất dễ đi đến một kết luận đơn giản rằng công nghệ đang khiến phim trở nên giả tạo. Nhưng thực tế điện ảnh quốc tế cho thấy câu chuyện đa chiều hơn nhiều.

Trong Everything Everywhere All at Once, AI từng được sử dụng để hỗ trợ rotoscoping ở một phân đoạn VFX. Evan Halleck, nghệ sĩ VFX của bộ phim, cho biết anh sử dụng công cụ của Runway để tách các vật thể trong cảnh đá và cát, tự động hóa một công đoạn vốn phải thực hiện thủ công từng khung hình. Halleck nói anh chỉ sử dụng Runway ở giai đoạn cuối của quá trình làm phim và chủ yếu cho các cảnh đá, nơi việc tách nhân vật khỏi nền có cát chuyển động rất khó thực hiện bằng tay.

Trường hợp The Brutalist cũng cho thấy AI có thể được đặt vào một vị trí rất cụ thể trong quá trình hậu kỳ. Editor Dávid Jancsó tiết lộ ê-kíp sử dụng Respeecher để tinh chỉnh một số âm trong phần thoại tiếng Hungary của Adrien Brody và Felicity Jones. Hai diễn viên đã được huấn luyện phát âm nhưng vẫn gặp khó khăn với một số âm tiếng Hungary; ê-kíp sau đó sử dụng AI để thay thế, chỉnh sửa những chi tiết phát âm nhỏ mà vẫn giữ phần thể hiện gốc của diễn viên.

Jancsó nói: “Chúng tôi rất cẩn thận để giữ lại phần thể hiện của họ. Chủ yếu chỉ là thay thế từng chữ, từng âm ở một số chỗ.” Ông cũng cho rằng việc sử dụng AI trong trường hợp này chủ yếu giúp đẩy nhanh quy trình hậu kỳ, thay vì tạo ra một màn trình diễn mới.

Đạo diễn Brady Corbet sau đó cũng lên tiếng làm rõ rằng Adrien Brody và Felicity Jones đã tự thực hiện phần diễn xuất của mình, còn Respeecher chỉ được sử dụng trong quá trình xử lý thoại tiếng Hungary. “Mục tiêu là bảo toàn tính chân thực trong phần thể hiện của Adrien và Felicity ở một ngôn ngữ khác, chứ không thay thế hay chỉnh sửa phần diễn xuất của họ”, Corbet nói.

Tương tự, Here là trường hợp AI can thiệp trực tiếp hơn vào hình ảnh diễn viên. Đạo diễn Robert Zemeckis sử dụng công nghệ Metaphysic Live để đưa Tom Hanks và Robin Wright về nhiều độ tuổi khác nhau trong câu chuyện kéo dài hàng chục năm. Điểm đáng chú ý là công nghệ được sử dụng ngay trong quá trình quay, cho phép diễn viên nhìn thấy phiên bản trẻ hơn của chính mình theo thời gian thực trên màn hình. Zemeckis gọi công nghệ này là một dạng “digital makeup” - lớp trang điểm kỹ thuật số, đồng thời cho rằng ông không sử dụng AI để tạo ra một “avatar” thay thế diễn viên.

Những trường hợp trên cho thấy AI có thể hoạt động rất hiệu quả khi nó giải quyết một vấn đề cụ thể trên điều kiện con người vẫn giữ quyền kiểm soát sáng tạo. Nó không nhất thiết phải làm thay con người mới tạo ra giá trị. Băng Di cũng có quan điểm tương tự khi nhìn AI từ vị trí vừa là diễn viên, vừa là nhà đầu tư phim. Với Lên Hương, dự án mà cô tham gia đầu tư, nữ diễn viên cho biết điều cô quan tâm nhất là chất lượng và cảm xúc mà bộ phim mang đến cho khán giả, thay vì ê-kíp sử dụng phương pháp truyền thống hay công nghệ mới.

“Nếu AI giúp công việc hiệu quả hơn và sản phẩm tốt hơn thì tôi hoàn toàn cởi mở”, cô nói. Tuy nhiên, với những yếu tố liên quan đến hình ảnh, giọng nói hay diễn xuất của nghệ sĩ, Băng Di cho rằng sự đồng thuận và minh bạch vẫn rất quan trọng.

Cô nhấn mạnh: “Tôi là người rất coi trọng cộng sự. Làm phim không phải công việc của một cá nhân mà là một tập thể lớn. Nếu AI giúp ê-kíp làm việc hiệu quả hơn thì tôi hoàn toàn ủng hộ. Nhưng tôi vẫn muốn phía sau công nghệ đó là những con người có tư duy, có trách nhiệm và có tình yêu với bộ phim.”

Điều quan trọng nằm ở việc người làm nghề còn giữ quyền kiểm soát tác phẩm hay không. Ngay cả những trường hợp gây tranh luận như Here cũng cho thấy không thể quy hiệu quả của một bộ phim đơn giản cho AI. Bộ phim sử dụng công nghệ de-aging để đưa Tom Hanks, Robin Wright và các diễn viên khác về những phiên bản trẻ hơn trong nhiều giai đoạn của câu chuyện, nhưng phản ứng đối với tác phẩm vẫn phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố khác. Rõ ràng, không có bất cứ công thức nhất định nào cho việc “dùng AI là thành công” hay “dùng AI là thất bại”. Công nghệ chỉ là một phần của quá trình và câu hỏi đáng quan tâm hơn là nó đang được đặt ở đâu, được con người sử dụng với mục đích gì.

AI có nhiều công dụng, nhưng điện ảnh Việt cần AI đến đâu?

Nếu được sử dụng đúng cách, AI có thể tác động đến điện ảnh Việt ở nhiều công đoạn mà khán giả ít khi nghĩ tới. Theo Nguyễn Phong Việt, một trong những nơi AI có thể tạo ra thay đổi đáng kể là khâu lập kế hoạch sản xuất. Từ bài toán tiền kỳ, địa điểm, nguồn vốn, lịch quay cho tới các phương án dự phòng khi thời tiết hoặc điều kiện thực tế thay đổi, AI có thể giúp ê-kíp hình dung trước nhiều khả năng khác nhau. Với một ngành mà mỗi giờ thuê thiết bị, nhân sự hay phim trường đều có thể phát sinh chi phí, việc chủ động thêm một phương án B, C đôi khi có giá trị rất lớn.

Kịch bản, xây dựng background nhân vật cũng là một lĩnh vực mà anh cho rằng AI có thể hỗ trợ đáng kể. Nó có thể đóng vai trò như một “biên tập viên khó tính”, giúp người viết phát hiện lỗ hổng về logic, tâm lý và hành vi nhân vật, đồng thời hỗ trợ nghiên cứu những lĩnh vực mà ê-kíp chưa có đủ trải nghiệm. Âm nhạc phim cũng tương tự. AI có thể nhanh chóng tạo ra những phiên bản nhạc nền theo từng sắc thái, giúp người phụ trách âm nhạc có thêm chất liệu để lựa chọn và chỉnh sửa thay vì phải bắt đầu hoàn toàn từ con số 0.

Nhưng chính khả năng làm được quá nhiều ấy lại đặt ra một rủi ro khác và lớn nhất không phải việc AI giỏi đến đâu, mà là con người có thể trở nên phụ thuộc vào nó và đánh mất tư duy sáng tạo mang tính cá nhân. Bởi công nghệ AI phát triển quá nhanh và tinh vi tới mức có thể lấp vào những khoảng trống về kỹ năng, kiến thức và kinh nghiệm chỉ trong vài phút.

Một ví dụ đang gây chú ý trên mạng xã hội những ngày gần đây là loạt video AI dựa trên STORM II, phần MV của GENER8ION và Yung Lean. Bản gốc do Romain Gavras đạo diễn, với phần vũ đạo của Damien Jalet, gây ấn tượng bởi cảnh hàng chục dancer thực hiện những chuyển động đồng bộ trong một đội hình đặc trưng. Nhưng trong trào lưu AI mới, người dùng có thể đưa hình ảnh nhân vật của mình vào và để AI tái tạo lại cảnh quay. Nhiều công cụ thậm chí cho phép sử dụng chính video gốc làm tham chiếu chuyển động, giữ lại phần lớn nhịp điệu và cấu trúc của cảnh quay rồi thay nhân vật, trang phục, bối cảnh,...

Chính bởi sự phát sinh tràn lan của những video AI như vậy đã vô tình kéo câu chuyện đi xa hơn khỏi một trend vui nhộn trên mạng xã hội để liên đới tới vấn đề bản quyền, chất xám. Bởi nếu AI tạo ra một phiên bản mới, chẳng hạn chuyển tác phẩm sang một phong cách hoàn toàn khác, đó có thể được nhìn nhận như một dạng sáng tạo tiếp nối. Nhưng nếu giữ lại gần như toàn bộ sản phẩm ban đầu rồi chỉ thay gương mặt, nhân vật hoặc một vài chi tiết, câu chuyện đã chuyển sang một vấn đề khác.

Dĩ nhiên, người sáng tạo nghệ thuật nói chung và điện ảnh Việt nói riêng không cần phải xấu hổ vì sử dụng AI, nhưng cần minh bạch về việc công nghệ đã tham gia vào tác phẩm ở đâu và đến mức nào. Đơn cử như trường hợp của đạo diễn Hộ Linh Tráng Sĩ, anh thẳng thắn thừa nhận việc sử dụng AI trong quá trình sáng tạo nhưng vẫn khẳng định điều quan trọng hơn cả là ý tưởng của con người. Bởi lẽ mỗi người phải tự xác định giới hạn để AI không lấy mất phần đặc biệt nhất của mình trong sản phẩm. Đó là những sai sót, trải nghiệm, cảm xúc và dấu ấn cá nhân của các biên kịch, đạo diễn, diễn viên,... khiến một tác phẩm trở thành thứ không thể sao chép hoàn toàn.

Ở góc độ của một diễn viên, Băng Di cũng đưa ra một ranh giới tương tự. Cô cho rằng AI có thể trở thành một phần của quá trình sáng tạo, nhưng quyền quyết định câu chuyện muốn kể và cách kể vẫn phải thuộc về con người. “Công cụ ấy có thể tạo ra một gương mặt đẹp, một bối cảnh hoành tráng hay thậm chí màn hành động mà trước đây phải tốn rất nhiều tiền và mạo hiểm mới thực hiện được. Nhưng để quyết định nhân vật này phải nhìn nhau như thế nào, khoảng im lặng giữa hai câu thoại có ý nghĩa gì, hay tại sao một câu chuyện lại cần được kể theo cách đó, tôi nghĩ vẫn cần con người”, cô nói.

Sau cùng, câu hỏi không nằm ở việc AI có đang phá hỏng điện ảnh hay không mà vấn đề đáng quan tâm hơn có lẽ là “AI nên được phép đi xa đến đâu trong một bộ phim?”