Gần đây, dòng chia sẻ đầy chua chát của một người mẹ ở Trung Quốc trên mạng xã hội đã thu hút hàng chục nghìn lượt tương tác từ các bậc phụ huynh. Chị vốn là hình mẫu của phương pháp nuôi dạy con hiện đại: đề cao dân chủ, bình đẳng và xem con như một cá thể độc lập. Chị chưa từng áp đặt, luôn kiên nhẫn lắng nghe, thương lượng và dành sự tôn trọng tuyệt đối cho sở thích của con.
Thế nhưng, hai biến cố liên tiếp đã đập tan triết lý giáo dục chị dày công xây dựng.
Lần thứ nhất, khi người thân phải phẫu thuật, chị rủ con vào viện thăm nhưng cô bé từ chối thẳng thừng với lý do lạnh lùng: "Trong viện nhiều vi khuẩn". Lần thứ hai, khi đi mua sắm, con đòi món đồ chơi đắt tiền nhưng chị nhẹ nhàng khuyên can. Ngay lập tức, cô bé nổi cơn thịnh nộ, gào khóc ăn vạ, mắng mẹ bủn xỉn rồi lao vào xô đẩy, đánh mẹ giữa chốn đông người.
Thái độ ấy dội gáo nước lạnh vào lòng người mẹ: "Ai ngờ đâu, tất cả sự tôn trọng tôi dành cho con lại chỉ nuôi dạy nên một đứa trẻ ích kỷ, xấc xược, không biết chừng mực và vô ơn đến nhường này!".
Thực tế, không ít cha mẹ ngày nay rơi vào ngộ nhận: tôn trọng là phông nền, nhưng kỷ luật mới là gốc rễ của giáo dục. Trẻ cần được thấu hiểu, nhưng tuyệt đối không phải là sự dung túng vô nguyên tắc. Tôn trọng thực sự là trao không gian phát triển cá tính, song song với việc dựng khung quy tắc để con không trở thành “con ngựa bất kham”.
Càng "tôn trọng" mù quáng, trẻ càng ngang ngược
Tại một cửa hàng ăn nhanh, bàn bên cạnh náo loạn vì cậu bé chừng 5 - 6 tuổi nhảy phắt lên ghế rồi gạt phăng khay khoai tây chiên xuống đất. Thấy vậy, người mẹ không can thiệp mà chỉ dịu dàng ngồi thụp xuống: "Con tức giận đúng không? Mẹ tôn trọng cảm xúc của con, cứ xả ra đi." Được lời như cởi tấm lòng, đứa trẻ giơ chân đá văng cốc nước ngọt tung tóe khắp sàn. Khi nhân viên bước tới, người mẹ ngượng ngùng thanh minh: "Cháu đang giải tỏa cảm xúc thôi, nuôi con là phải tôn trọng bản năng của trẻ...".
Đây không phải tôn trọng, mà là sự thoái thác trách nhiệm dưới vỏ bọc "hiện đại". Tôn trọng là tôn trọng nhân cách, sở thích và tự do tư duy; tuyệt đối không phải dung dưỡng tính khí thất thường và thói ngông cuồng vô độ.
Ảnh minh họa
Một người mẹ nọ vì từng lớn lên dưới sự kìm kẹp ngột ngạt nên thề sẽ cho con gái tuổi thơ tự do nhất. Cô áp dụng lối giáo dục "thả nổi", trao cho con quyền tự quyết tuyệt đối từ giờ ngủ, ăn vặt đến việc học hành. Sau vài năm, cô bé biến thành đứa trẻ hống hách, hễ phật ý là đập phá đồ đạc, không thích học là xé vở. Mỗi khi mẹ định uốn nắn, con lập tức cãi lại: "Mẹ từng bảo phải tôn trọng lựa chọn của con mà!"
Bản năng tự nhiên của trẻ nhỏ luôn có phần ích kỷ và lười biếng. Nếu chỉ biết chiều chuộng mà không đặt ra quy củ, trẻ sẽ phát triển hoang dã theo bản năng, ngày càng độc đoán và thiếu lòng biết ơn.
Bớt nuông chiều, con mới nên người và tự lập
Trên mạng xã hội, một người cha từng chia sẻ bài học đắt giá dành cho con gái. Cô bé rất thích ăn đùi gà, nên mỗi bữa cơm phần ngon nhất ấy luôn mặc định dành riêng cho em. Dần dà, cô bé xem mình là "trung tâm vũ trụ", luôn hưởng đặc quyền và nói năng cộc lốc với bề trên.
Một buổi tối, cơm nước đã dọn xong nhưng con gái vẫn dán mắt vào tivi, gọi mãi không chịu vào bàn. Người cha liền dặn cả nhà cứ ăn đúng giờ, không ai phải đợi và không phần lại đồ ăn. Khi xem xong bước vào bàn, thấy bố mang chiếc đùi gà ra, cô bé ngỡ phần mình nhưng ông lại gắp thẳng vào bát bà ngoại: "Hôm nay bà vất vả nấu nướng nhất, phần này phải dành cho bà."
Bị tước đặc quyền, cô bé òa khóc nức nở. Chờ con bình tĩnh, người cha đưa con vào phòng và vạch rõ ba nguyên tắc:
- Cha mẹ yêu con, nhưng gia đình không xoay quanh con; không ai có nghĩa vụ phải nhượng bộ con vô điều kiện.
- Sự chăm sóc của người thân là tình thương, không phải trách nhiệm hiển nhiên; con phải học cách biết ơn.
- Muốn nhờ ai việc gì, bắt buộc phải nói lời "làm ơn/con xin", tuyệt đối không dùng giọng ra lệnh.
Sau đó, ông yêu cầu con bước ra ngoài xin lỗi cả nhà vì thái độ ngang ngược. Từ đó, cô bé dần thay đổi tính nết, biết điều và lễ phép hơn hẳn.
Bản chất của giáo dục là kiềm chế bản năng, sửa đổi tính lười biếng và tôi luyện nhân cách. Muốn con trưởng thành, cha mẹ phải dũng cảm phá vỡ đặc quyền của con, kiên quyết nói "không" trước những thói vòi vĩnh vô lý.
Dựng khung "giàn giáo" vững chắc cho cuộc đời con
Trong giáo dục học có khái niệm kinh điển mang tên "Hiệu ứng giàn giáo" (Scaffolding). Khi xây nhà, người ta phải dựng bộ giàn giáo vững chãi bao bọc bên ngoài. Chỉ đến khi công trình hoàn thiện, kết cấu đủ kiên cố, giàn giáo mới dần được dỡ bỏ để tòa nhà tự đứng vững. Cha mẹ chính là hệ giàn giáo ấy: tôn trọng nhân cách của con, nhưng phải giữ vững ranh giới kỷ luật để định hình nhân cách.
Để nuôi dạy con tỉnh táo, phụ huynh cần nắm vững ba điều cốt lõi:
Thương con nhưng phải giữ vững nguyên tắc:
Tình yêu thương có thể vô bờ bến, nhưng không đi kèm thỏa hiệp vô lối. Giống như trong cuốn sách Mẹ mãi mãi yêu con: khi đứa trẻ hỏi mẹ có còn yêu mình nếu làm bẩn nhà hay vấy bẩn áo em gái, người mẹ đáp: "Mẹ mãi yêu con, nhưng con phải tự dọn sạch nhà và giặt sạch áo cho em." Hãy yêu con bằng cả tấm lòng, nhưng kiên quyết buộc con chịu trách nhiệm về hành vi sai trái. Tự do đích thực luôn xây trên nền tảng quy tắc.
Buông tay ở việc nhỏ, giữ vững ở việc lớn:
Không cần quản lý vi mô mọi đường đi nước bước. Với những chuyện liên quan đến đạo đức, nhân phẩm, trách nhiệm và kỷ luật, cha mẹ phải là người gác cổng kiên định. Với việc thường nhật hay sở thích cá nhân, hãy để con tự trải nghiệm và lựa chọn. Khi được tự quyết, trẻ mới có trách nhiệm kiên trì theo đuổi đến cùng.
Làm người dẫn đường, đừng làm kẻ phụ họa:
Đứa trẻ như chú voi chỉ nhìn thấy thú vui an nhàn trước mắt; cha mẹ là người quản tượng cầm bản đồ nhìn thấu đường xa. Khi con mải chơi, chểnh mảng việc học, "tôn trọng lựa chọn" lúc ấy thực chất là chôn vùi tương lai của con. Ở những ngã rẽ quyết định, cha mẹ bắt buộc phải giữ tay lái, cùng con vượt khó thay vì chỉ biết chiều lòng nhất thời.
Nhà giáo dục Anton Makarenko từng đúc kết: "Tài năng của người làm giáo dục nằm ở chỗ: vừa có thể nhìn thế giới qua lăng kính của trẻ thơ, vừa có khả năng đứng trên đỉnh núi để soi đường chỉ lối."
Nghệ thuật nuôi dạy con là sự cân bằng tinh tế giữa tự do và kỷ luật. Tôn trọng vừa đủ để nâng bước con tự lập; nghiêm khắc đúng lúc để bảo bọc con cả đời ngay thẳng, vững vàng.