Sự khó hiểu của những người lớn: Thí sinh Olympia phải hoàn hảo từ kiến thức, EQ cao và không được mắc lỗi?

Trên sân khấu Đường Lên Đỉnh Olympia, các thí sinh được gọi bằng một cái tên khá đặc biệt: những nhà leo núi. Các bạn chinh phục hàng loạt câu hỏi thuộc nhiều lĩnh vực, cạnh tranh từng điểm số và thể hiện bản lĩnh trước hàng triệu khán giả. Nhưng bước xuống khỏi sân khấu, họ vẫn là những học sinh 17, 18 tuổi. Họ có thể trả lời sai, phản ứng chưa khéo trước một tình huống bất ngờ hay đôi khi nói ra điều gì đó chưa thực sự trọn vẹn.

Thế nhưng, dường như khán giả không phải lúc nào cũng nhìn nhận họ như những học sinh bình thường.

Mỗi mùa Olympia khép lại, bên cạnh những lời chúc mừng dành cho các nhà leo núi, công chúng lại có thêm những cuộc tranh luận về năng lực, trí tuệ và cách hành xử của thí sinh. Sau Chung kết năm thứ 26, một quan điểm trên Threads gọi thứ trí tuệ mà chương trình tôn vinh là “trí tuệ kiểu cũ”, chỉ gói gọn trong nhớ nhiều và bấm nhanh. Theo góc nhìn này, Olympia trước hết vẫn là một gameshow, nên không nên đặt quá nhiều kỳ vọng vào những gì chương trình thể hiện.

Olympia đúng là một chương trình truyền hình có tính cạnh tranh và giải trí. Nhưng gọi đó là gameshow không có nghĩa những nỗ lực và năng lực của người chơi trở nên kém giá trị. Để trả lời một câu hỏi trong vài giây, thí sinh cần có vốn kiến thức tích lũy, khả năng suy luận và phản xạ nhanh. Đằng sau một lần bấm chuông là cả quá trình học tập, chuẩn bị và rèn luyện.

Có thể những năng lực ấy chưa đại diện cho toàn bộ trí tuệ con người. Nhưng có lẽ chúng ta cũng không cần bắt một cuộc thi kiến thức phải chứng minh được điều đó. Điều đáng bàn hơn là tại sao khi một học sinh thể hiện tốt ở một lĩnh vực, chúng ta lại mặc định bạn ấy phải xuất sắc cả ở những lĩnh vực còn lại?

Nhớ nhiều, bấm nhanh có gì mà lỗi thời?

Trong tâm lý học, nhà nghiên cứu Raymond Cattell từng phân biệt hai dạng trí thông minh: trí tuệ linh hoạt (fluid intelligence) và trí tuệ kết tinh (crystallized intelligence). Nếu trí tuệ linh hoạt liên quan đến khả năng suy luận, giải quyết những vấn đề mới thì trí tuệ kết tinh là vốn kiến thức và kỹ năng một người tích lũy được qua học tập, trải nghiệm.

Hai dạng trí tuệ này không đối lập nhau. Trái lại, chúng bổ trợ cho nhau. Muốn phân tích một vấn đề, con người cần có chất liệu để suy nghĩ. Một nhà sử học không thể nghiên cứu một triều đại nếu không nắm được các mốc thời gian, nhân vật và sự kiện. Một bác sĩ khó đưa ra chẩn đoán nhanh nếu không có kiến thức nền về bệnh lý. Một kỹ sư cũng không thể sáng tạo trên những nguyên lý mà mình chưa hiểu.

Nói cách khác, kiến thức không chỉ để ghi nhớ hay trả lời câu hỏi trong một cuộc thi. Đó còn là nguyên liệu để con người liên kết thông tin, hình thành góc nhìn và tìm ra cách giải quyết vấn đề. Một người có vốn hiểu biết càng phong phú càng có thêm cơ sở để suy nghĩ về những điều mới mẻ.

Với học sinh cấp 3, việc tích lũy kiến thức lại càng là điều tự nhiên. Các bạn vẫn đang đi học, vẫn làm bài kiểm tra, ôn thi tốt nghiệp và tiếp nhận những nền tảng cơ bản của nhiều lĩnh vực. Phần lớn những gì mang lên sân khấu Olympia cũng bắt đầu từ sách giáo khoa, từ những giờ học và quá trình tự tìm hiểu ngoài lớp. Học chắc, hiểu rộng và biết liên kết những gì đã học vốn đã là một năng lực đáng ghi nhận.

Câu chuyện này càng đáng suy nghĩ trong thời đại trí tuệ nhân tạo. Năm 2011, một nghiên cứu đăng trên tạp chí Science của nhóm nhà tâm lý học Betsy Sparrow đề cập đến hiện tượng được gọi là “hiệu ứng Google”: khi biết thông tin có thể dễ dàng tra cứu lại, con người có xu hướng ít ghi nhớ chính thông tin đó hơn.

Ngày nay, AI có thể trả lời hàng loạt câu hỏi chỉ trong vài giây. Nhưng muốn đặt đúng câu hỏi, nhận ra câu trả lời thiếu chính xác hay biết thông tin nào thực sự có ích, chúng ta vẫn cần kiến thức nền. Không thể đánh giá một câu trả lời là sai nếu bản thân không có đủ hiểu biết để nhận ra vấn đề.

Công nghệ có thể giúp con người tiếp cận thông tin nhanh hơn, nhưng không đồng nghĩa việc tích lũy kiến thức đã mất đi ý nghĩa. Vì vậy, gọi khả năng ghi nhớ là “trí tuệ kiểu cũ” có lẽ chưa thực sự công bằng. Một người biết nhiều không mặc nhiên là người thông minh hơn tất cả, nhưng người có nền tảng kiến thức tốt chắc chắn có thêm lợi thế khi học hỏi và giải quyết vấn đề.

Ngay cả cấu trúc Olympia cũng không chỉ xoay quanh việc nhớ đáp án. Khởi động đòi hỏi vốn kiến thức rộng và khả năng phản xạ nhanh. Vượt chướng ngại vật cần tư duy liên tưởng, kết nối những dữ kiện rời rạc. Tăng tốc thử thách khả năng xử lý thông tin, còn Về đích có thêm yếu tố lựa chọn chiến thuật, tính toán điểm số và kiểm soát rủi ro.

Dĩ nhiên, một cuộc thi với thời gian và luật chơi cụ thể không thể đo lường toàn bộ trí thông minh của một con người. Một câu trả lời đúng không nói lên tất cả, cũng như một lần mất điểm không thể trở thành căn cứ để đánh giá năng lực của thí sinh. Nhưng điều đó không làm mất đi giá trị của những kiến thức và kỹ năng mà các bạn đã thể hiện.

Có lẽ, chúng ta không cần phải biến Olympia thành một phép đo hoàn chỉnh về trí tuệ con người mới có thể công nhận đây là một sân chơi đáng giá.

Giỏi kiến thức không có nghĩa phải giỏi tất cả mọi thứ

Có một nghịch lý khá thú vị trong cách công chúng nhìn nhận các thí sinh Olympia. Các bạn bước vào cuộc thi với tư cách những học sinh có thành tích học tập tốt, yêu thích kiến thức và muốn thử sức ở một sân chơi lớn. Nhưng khi xuất hiện trước đông đảo khán giả, dường như những tiêu chuẩn dành cho các bạn cũng lập tức được nâng lên.

Một thí sinh cần trả lời đúng, phản xạ nhanh, có kiến thức sâu rộng. Song như vậy dường như vẫn chưa đủ. Các bạn còn phải giao tiếp khéo léo, ứng xử tinh tế, thể hiện EQ tốt, có phong thái tự tin, kiểm soát cảm xúc và luôn đưa ra những phát ngôn thật thông minh.

Nếu lúng túng trước một câu hỏi, các bạn có thể bị đánh giá là thiếu bản lĩnh. Nếu thể hiện cá tính mạnh, đôi khi lại bị nhận xét là kiêu ngạo. Nếu có một khoảnh khắc mất bình tĩnh, hình ảnh của cả một con người có thể bị đem ra bàn luận.

Thành tích học tập nổi bật đôi khi khiến một người trẻ được mặc định là trưởng thành hơn tuổi. Nhưng giỏi giải toán không đồng nghĩa với việc biết cách xử lý mọi mối quan hệ. Có trí nhớ tốt không đồng nghĩa với việc luôn biết nói điều gì đúng lúc. Và khả năng phản xạ nhanh trước câu hỏi trên sân khấu cũng không đảm bảo một người sẽ luôn bình tĩnh trong những tình huống ngoài đời.

Đó là những nhóm năng lực khác nhau, được hình thành qua những trải nghiệm và quá trình rèn luyện khác nhau.

Thuyết đa trí tuệ của Howard Gardner cũng gợi mở một cách nhìn rộng hơn về năng lực con người. Một người có thể nổi trội về tư duy logic, người khác lại có thế mạnh về ngôn ngữ, giao tiếp, âm nhạc hay vận động. Không phải ai cũng phát triển đồng đều ở tất cả những lĩnh vực này.

Một học sinh có khả năng ghi nhớ và suy luận xuất sắc chưa chắc đã là người giao tiếp khéo léo nhất. Một bạn có EQ tốt cũng không nhất thiết phải đạt thành tích học tập nổi bật. Không có lý do gì để xem một trong hai người là phiên bản kém hoàn thiện hơn chỉ vì họ có thế mạnh khác nhau.

Olympia lựa chọn tôn vinh những năng lực phù hợp với một sân chơi kiến thức. Đó là phạm vi mà chương trình có thể làm tốt. Nhưng khi khán giả bắt đầu dùng khả năng giao tiếp, EQ hay cách ứng xử để đánh giá toàn diện một thí sinh, chúng ta đang đòi hỏi cuộc thi và cả người chơi phải đáp ứng những tiêu chuẩn nằm ngoài mục tiêu ban đầu.

Hơn nữa, các thí sinh vẫn đang ở tuổi 17, 18. Đây cũng là giai đoạn mỗi người bắt đầu va chạm nhiều hơn với những tình huống xã hội, học cách thể hiện quan điểm, kiểm soát cảm xúc và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Có những kỹ năng chỉ thực sự được hình thành sau nhiều lần trải nghiệm, kể cả những lần vụng về hay mắc sai lầm.

Một học sinh có thể rất tự tin khi đứng trước câu hỏi kiến thức nhưng lại ngại giao tiếp trong một môi trường mới. Một bạn có thể tranh luận sắc bén nhưng chưa biết cách tiếp nhận lời phê bình. Những điều ấy không nhất thiết phủ nhận năng lực mà các bạn đã thể hiện trên sân khấu.

Chúng ta vẫn thường nói mỗi người có một thế mạnh riêng. Nhưng khi đứng trước những học sinh giỏi, dường như đôi khi lại quên mất điều đó.

Không phải nhà leo núi nào cũng phải trở thành người xuất chúng theo cùng một cách

Nhìn lại những thế hệ từng bước qua sân khấu Olympia, có thể thấy hành trình sau cuộc thi của họ rất đa dạng.

Á quân năm thứ nhất Nguyễn Thành Vinh sau này trở thành Giáo sư trong lĩnh vực Hóa học ở nước ngoài. Quán quân năm thứ 2 Phan Mạnh Tân có bằng tiến sĩ và làm quản lý cấp cao tại một tập đoàn công nghệ. Quán quân năm thứ 8 Huỳnh Anh Vũ trở thành giảng viên Kinh tế tại Australia. Quán quân năm thứ 9 Hồ Ngọc Hân từng nghiên cứu sau tiến sĩ tại Viện Francis Crick (Anh), sau đó trở về Việt Nam công tác trong lĩnh vực nghiên cứu sinh học. Quán quân năm thứ 10 Phan Minh Đức lựa chọn theo đuổi giáo dục tại Việt Nam...

Mỗi người có một hướng đi, một lĩnh vực theo đuổi và cách phát triển riêng. Những ví dụ này không nhằm chứng minh rằng tất cả thí sinh Olympia đều phải trở thành giáo sư, tiến sĩ hay đạt được một vị trí nghề nghiệp đáng nể. Ngược lại, chúng cho thấy một sân chơi kiến thức có thể là điểm khởi đầu cho nhiều hành trình khác nhau.

Một người từng vô địch Olympia không nhất thiết phải tiếp tục theo đuổi con đường học thuật. Một thí sinh không giành vòng nguyệt quế cũng không vì thế mà kém tài năng hay ít có cơ hội phát triển. Và một người không có thành tích nổi bật sau chương trình cũng không khiến những nỗ lực của họ ở tuổi học trò trở nên vô nghĩa.

Điều chúng ta nên giữ lại sau mỗi mùa Olympia không phải là một danh sách những tiêu chuẩn mà các nhà leo núi cần đáp ứng, mà là sự ghi nhận dành cho những người trẻ đã dành thời gian, công sức để học hỏi và thử sức ở một sân chơi lớn.

Các bạn có thể rất giỏi kiến thức nhưng chưa khéo léo trong giao tiếp. Có thể tự tin trên sân khấu nhưng vẫn lúng túng trong một cuộc trò chuyện đời thường. Có thể thắng một cuộc thi nhưng vẫn còn rất nhiều điều phải học sau đó.

Và những điều ấy hoàn toàn có thể cùng tồn tại.

Một cuộc thi kiến thức không có trách nhiệm đào tạo ra những con người hoàn hảo. Một thí sinh Olympia cũng không cần phải chứng minh mình giỏi mọi thứ chỉ vì đã từng xuất hiện trên truyền hình. Đôi khi, để ghi nhận một người trẻ tài năng, chúng ta chỉ cần nhìn đúng vào điều mà họ thực sự làm tốt, thay vì liên tục tìm kiếm những điều họ chưa làm được.