Một giáo viên từng kể về một bé gái học lớp 4. Sức học môn toán của em không hề kém, nhưng mỗi lần làm bài, cứ viết xong một câu là em lại phải ngước lên nhìn nét mặt của mẹ. Hễ thấy mẹ cau mày, em lại cầm cục tẩy chà qua chà lại cả buổi, không dám đặt bút viết tiếp. Có một lần người mẹ chủ động thả lỏng tâm trạng, chỉ hai tháng sau, số lần giơ tay phát biểu trên lớp của đứa trẻ tăng lên rõ rệt.
Thí nghiệm "Khuôn mặt vô cảm" của Đại học Manchester còn cho thấy điều này rõ ràng hơn: Người mẹ đang vui vẻ chơi đùa với con thì đột ngột dừng lại, không cười cũng không nói. Chưa đầy hai phút sau, đứa trẻ từ chỗ trêu đùa chuyển sang hoang mang rồi bật khóc nức nở, nhịp tim tăng nhanh và các chỉ số căng thẳng trong cơ thể đều tăng vọt.
Chỉ hai phút không nhận được phản hồi đã khiến cơ thể đứa trẻ rơi vào trạng thái báo động. Thế nhưng, nhiều người lớn chưa từng nghĩ xem việc suốt nhiều năm liền trút giận, lạnh nhạt và bới móc chuyện cũ sẽ đẩy con mình vào một hoàn cảnh sống ngột ngạt đến mức nào.
Bao nhiêu bực dọc dồn nén ngoài xã hội đem về nhà trút hết lên đầu con cái là chuyện xảy ra ở rất nhiều gia đình. Trẻ nhỏ chưa đủ nhận thức để hiểu rằng "mẹ vừa bị cấp trên mắng" hay "mẹ đang thiếu tiền", trong đầu con chỉ có một suy nghĩ duy nhất: Mẹ giận dữ là do mình không ngoan.
Một nghiên cứu theo dõi hơn một nghìn cặp mẹ con tại Rhode Island từ nhiều năm trước đã chấm điểm chất lượng tương tác khi đứa trẻ mới 8 tháng tuổi. Đến thập niên 90, các nhà nghiên cứu tìm lại được 482 người trong số đó, lúc này đều đã ngoài 30 tuổi. Những đứa trẻ nhận được tình thương ấm áp và ổn định từ mẹ từ bé thì khi trưởng thành ít bị căng thẳng đầu óc, ít lo âu và ít cáu gắt hơn hẳn.
Ảnh minh họa
Thỉnh thoảng bực mình vì một chuyện lớn hoàn toàn khác với việc ngày nào cũng biến con thành nơi xả cảm xúc tiêu cực. Trường hợp trước chỉ cần sau đó ôm con một cái, nói rõ ngọn ngành là có thể làm lành; còn trường hợp sau sẽ dạy đứa trẻ thói quen nhìn mặt đoán ý người khác để sống. Lớn lên, nếu không nhún nhường chịu thiệt vì sợ mất lòng thì đứa trẻ đó cũng chỉ biết gào thét như một cách duy nhất để giải quyết vấn đề.
Đừng biến con thành nơi trút buồn bực hay người phân xử chuyện vợ chồng
Có những người mẹ không lớn tiếng với ai, nhưng hễ mở miệng là than thở số khổ, mẹ chồng khó tính, chồng vô dụng, xã hội bất công. Con vừa đi học về bước chân vào nhà đã phải hứng trọn một luồng khí u ám, lâu dần đứa trẻ cũng hình thành thói quen đổ lỗi cho hoàn cảnh bên ngoài.
Khi gặp bài tập khó hay xích mích với bạn bè, những đứa trẻ này thường có xu hướng cằn nhằn người khác trước, không bao giờ tự nhìn lại xem mình cần sửa ở đâu. Đáng lo hơn là những đứa trẻ chưa đủ tuổi lớn lại bị người lớn kéo vào nghe chuyện mâu thuẫn vợ chồng. Còn nhỏ tuổi đã phải làm chỗ dựa tinh thần cho mẹ, trẻ sẽ không phân biệt nổi đâu là sóng gió hôn nhân của bố mẹ và đâu là cuộc đời của chính mình.
Sống lâu trong bầu không khí toàn những lời than vãn sẽ gieo vào đầu trẻ suy nghĩ "mình chẳng làm nên trò trống gì" hoặc "cuộc đời này vốn dĩ chỉ toàn bế tắc", khiến tỷ lệ mắc chứng lo âu, trầm cảm sau này cao hơn nhiều. Khi có chuyện ấm ức, người mẹ nên tìm bạn bè cùng trang lứa hoặc chuyên gia tâm lý để giãi bày; tuyệt đối không biến con thành người phân xử chuyện hôn nhân, đó là ranh giới cơ bản nhất trong gia đình.
Từ chuyện mặc bộ quần áo nào, đăng ký môn học gì cho đến nộp hồ sơ vào trường cấp ba nào cũng bị mẹ sắp đặt. Bề ngoài nhìn như người lớn đang lo chu đáo cho con, nhưng thực chất lại tước đi hoàn toàn cơ hội va vấp để trưởng thành của đứa trẻ. Một nghiên cứu của Singapore kéo dài từ năm 2010 đến 2014 theo dõi 263 học sinh 7 tuổi chơi trò giải đố cho thấy: Ở nhóm có cha mẹ liên tục can thiệp và chỉ nước đi, 60% trẻ có xu hướng tự trách bản thân nhiều hơn, 78% mắc tính cầu toàn thái quá và không chịu nổi cảm giác mắc lỗi.
Khảo sát của Trung tâm Điều tra Xã hội thuộc Báo Thanh niên Trung Quốc chỉ ra rằng có đến 72,4% người con khi trưởng thành cảm thấy cha mẹ quản thúc quá chặt, 66,3% thấy đó là gánh nặng và chỉ 30,7% cảm nhận được tình thương từ sự quản thúc ấy. Lên đến bậc đại học, biểu hiện này càng rõ: Những đứa trẻ bị kè kè quản chuyện bài vở, can thiệp chuyện bạn bè đến chuyện xin việc thường rất thiếu tự tin vào bản thân, hễ gặp chuyện là phản xạ đầu tiên luôn là nhấc máy gọi về hỏi ý kiến bố mẹ.
Ngược lại, sự quản thúc quá đà cũng có thể thổi bùng tâm lý chống đối. Đến tuổi dậy thì, con đột ngột bất cần, mẹ càng cấm đoán thì con càng lao về phía ngược lại. Kiểm soát chặt chẽ không đồng nghĩa với trách nhiệm cao. Việc trao dần quyền tự quyết cho con theo từng độ tuổi mang lại hiệu quả hơn nhiều so với việc ôm đồm, quyết định thay mọi thứ.
Sự nâng đỡ tinh thần và trách nhiệm không thể đứng ngoài của người cha
Người mẹ có tâm lý vững vàng cũng biết tức giận, nhưng khác biệt ở chỗ sau cơn giận họ không bới móc chuyện cũ, không chiến tranh lạnh cả mấy ngày, không đem bực tức ở chỗ làm hay va chạm họ hàng trút lên đầu con cái. Khi con mắc lỗi, họ lắng nghe đầu đuôi câu chuyện trước, sau đó mới đặt ra nguyên tắc và cùng con tìm cách sửa sai. Đó mới là người dẫn dắt cảm xúc cho con.
Một nghiên cứu dài hạn tại California theo dõi trẻ em đến năm 17 tuổi cho thấy: Những đứa trẻ cảm nhận được nhiều sự ấm áp từ mẹ lúc 3 tuổi thì đến năm 14 tuổi sẽ có cảm giác an toàn và hòa nhập xã hội tốt hơn, đến năm 17 tuổi cũng ít gặp các vấn đề về thể chất và tinh thần hơn. Tài liệu khảo sát của Viện Tâm lý học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc cũng ghi nhận: Nhóm trẻ thường xuyên được chia sẻ suy nghĩ và nhận được sự nâng đỡ tinh thần đầy đủ từ mẹ chỉ có nguy cơ trầm cảm ở mức 6,7%, thấp hơn rất nhiều so với nhóm trẻ bị người lớn bỏ bê cảm xúc.
Những đứa trẻ lớn lên trong một gia đình bình yên không phải là không bao giờ vấp ngã, mà là sau khi vấp ngã, chúng luôn tin rằng mọi chuyện đều có cách giải quyết và mình sẽ không bao giờ bị bỏ rơi. Điểm tựa tinh thần vững chãi này quý giá và bền lâu hơn rất nhiều so với thứ hạng ở các lớp học thêm.
Quy chụp toàn bộ sự nóng nảy, cằn nhằn hay thói kiểm soát cho "tính nết khó chịu của riêng người mẹ" là điều không công bằng. Một cuộc khảo sát quy mô lớn mang tên JECS tại Nhật Bản thực hiện trên hơn 75.000 bà mẹ đã theo dõi 7 việc chăm con của người cha khi đứa trẻ được 6 tháng tuổi, rồi đánh giá mức độ căng thẳng tâm lý của người mẹ sau đó một năm.
Kết quả cho thấy việc người cha cùng chơi với con trong nhà có tác động rõ rệt nhất đến tinh thần của người mẹ, giúp giảm mạnh nguy cơ rơi vào trạng thái suy sụp tinh thần từ mức vừa đến mức nghiêm trọng. Những việc như thay tã, tắm rửa, dỗ con ngủ hay dắt con đi dạo đều giúp người mẹ vơi bớt gánh nặng.
Người cha không phải đang "giúp mẹ trông con", mà đó là việc chung cả hai người phải cùng nhau gánh vác.
Đại học Oxford cũng dựa trên nghiên cứu dài hạn theo dõi hơn 10.000 trẻ em để đánh giá sự tham gia của người cha từ lúc trẻ 8 tháng tuổi cho đến năm 9 tuổi và 11 tuổi. Kết quả chỉ ra rằng nhóm người cha tự tin với vai trò làm bố và dành nhiều tình cảm cho con sẽ giúp giảm 28% các vấn đề về hành vi lệch lạc của trẻ khi bước vào tuổi dậy thì. Khi gánh nặng của người mẹ vơi đi, sự lo âu lắng xuống thì tần suất nổi giận với con cái tự nhiên sẽ giảm bớt. Đây là sự nâng đỡ lẫn nhau của cả một gia đình, chứ không thể chỉ trông chờ vào việc một mình người mẹ tự nén nhịn hay rèn luyện tính kiên nhẫn.
Rạch ròi ranh giới để giải tỏa gánh nặng cho mỗi người
Nhiều người sau khi đọc những điều này thường vội vã dằn vặt bản thân, nghĩ rằng ngày xưa mẹ mình đối xử như vậy thì giờ mình khó mà thay đổi được. Thực ra không phải như thế. Những người thuở nhỏ thiếu thốn sự quan tâm hay thường xuyên bị mắng mỏ hoàn toàn có thể tự chữa lành và điều chỉnh lại cách ứng xử của mình khi bước vào một cuộc hôn nhân yên ấm, có bạn bè tốt kề bên hoặc tìm đến sự hỗ trợ tâm lý đúng lúc.
Một tài liệu theo dõi của Đại học Duke cũng chỉ ra rằng: Những người hồi bé ít nhận được tình thương từ mẹ thì sau hơn 30 năm, sự phát triển của họ không có khác biệt quá lớn so với nhóm nhận tình thương ở mức trung bình. Điều thực sự để lại vết sẹo lâu dài là sự bỏ bê kéo dài, những lời sỉ nhục lặp đi lặp lại và sự lạnh nhạt kéo dài, chứ không phải vì một vài lần người lớn lỡ lời hay chưa kịp ôm con vào lòng.
Những việc người lớn có thể bắt tay làm ngay trong cuộc sống hàng ngày đều rất rõ ràng: Sau mỗi lần nổi giận, hãy tự ghi lại xem điều gì đã khiến mình mất bình tĩnh; ngồi lại với nhau để chia việc nhà thật rành mạch; và trước mặt con, đừng cố gồng mình đóng vai những ông bố bà mẹ hoàn hảo, hãy cứ là một người bình thường biết nhận lỗi khi làm sai và biết mở lời làm lành sau cơn nóng giận.
Cảm xúc của mẹ hãy để mẹ tự giải quyết, bài học của con hãy để con tự trải nghiệm, trách nhiệm của cha hãy để cha gánh vác. Ranh giới giữa các thành viên được phân định rõ ràng thì mái nhà mới êm ấm, thay vì để mọi áp lực dồn hết lên vai một người duy nhất.
Người mẹ có cần phải chịu trách nhiệm cho toàn bộ buồn vui của cả gia đình hay không? Người cha nếu chỉ đưa tiền mà đứng ngoài mọi cảm xúc của vợ con thì đã trọn vẹn trách nhiệm hay chưa? Hãy cùng chia sẻ cảm nghĩ của bạn nhé!