Đứa trẻ thân nhất với ai trong nhà? Không phải bố, cũng chưa chắc là mẹ, mà lại là người này đây!

Nhiều bậc cha mẹ từng rơi vào cảm giác hụt hẫng khi nhận ra: Người ngày ngày tất bật cơm nước, giặt giũ, theo sát con từng bước chân chưa chắc đã là người con tìm đến đầu tiên khi gặp biến cố. Có những đứa trẻ lớn lên lại trao trọn sự tin cậy sâu kín nhất cho một người bác, người cô, hay một người thân vốn chẳng mấy khi ở gần. Đơn giản vì người đó từng xuất hiện vào đúng thời khắc đứa trẻ cảm thấy cô độc, vụn vỡ nhất để lắng nghe và chở che cho cảm xúc của nó. Tâm lý trẻ nhỏ rất rõ ràng, sự gắn bó sâu sắc không được đo bằng số giờ kề cận hay mức độ chu toàn về mặt thể chất, mà nằm ở việc ai là người đã đỡ lấy tâm hồn non nớt của con vào những khúc quanh yếu đuối nhất.

Người ngày ngày xoay quanh con cái, vì sao không thể đứng vị trí số một?

Người lo cơm nước, giặt giũ, đưa đón con đi học mỗi ngày là người bỏ ra nhiều sức lực nhất. Thế nhưng, các nghiên cứu tâm lý học trẻ em đã chứng minh rất rõ: Sự gắn bó an toàn được hình thành dựa trên chất lượng chăm sóc, không phải thời lượng chăm sóc.

Cái gọi là chất lượng, cốt lõi nằm ở sự phản hồi nhạy bén. Khi đứa trẻ phát đi tín hiệu, người chăm sóc có thể đón nhận trọn vẹn, kịp thời và nhất quán. Trung tâm Phát triển Trẻ em thuộc Đại học Harvard gọi đây là cơ chế “giao bóng và đỡ bóng” - mấu chốt không nằm ở việc ai phát bóng nhiều hơn, mà là ai đón bóng chuẩn xác hơn.

Vấn đề thường nằm ở chỗ, rất nhiều người chăm sóc hàng ngày quả thực luôn miệng phản hồi đứa trẻ, nhưng câu cửa miệng lại là: “Mặc ấm chưa?”, “Làm bài tập xong chưa?”, “Đừng có lề mề nữa!”. Khi con bắn lên một quả pháo hiệu cảm xúc, chẳng ai đón lấy. Lâu dần, đứa trẻ đâm ra biết điều: nó sẽ khép mình lại và không phát tín hiệu về phía đó nữa.

Người chuyên chơi cùng con, vì sao đứng ở vị trí thứ hai?

Một người chỉ chuyên chơi đùa cùng con và không bao giờ cằn nhằn sẽ mang lại cảm giác vô cùng thoải mái. Trạng thái đồng điệu cảm xúc tích cực được tạo ra khi trẻ tự do chơi đùa chính là tiền đề quan trọng cho sự gắn bó an toàn.

Một nghiên cứu tại Bồ Đào Nha chỉ ra rằng, sự nhạy cảm và hành vi ít kiểm soát của người cha có thể dự đoán mức độ gắn bó an toàn ở trẻ nhỏ. Sự nhạy cảm này thể hiện ở chỗ khi con đang chơi, người cha đọc được cảm xúc của con, hòa nhịp cùng con mà không áp đặt hay giành lấy quyền điều khiển.

Sự đồng hành này mang lại niềm vui lớn. Nhưng niềm vui luôn có một giới hạn nhất định. Khi đứa trẻ vấp ngã khóc thét hay rơi vào hoảng loạn, niềm vui lúc chơi đùa không thể hóa giải được nỗi sợ hãi. Vì vậy, người bạn chơi cùng chỉ có thể xếp thứ hai, khó lòng bước lên vị trí tin cậy số một.

Người nâng đỡ con trong khoảnh khắc mong manh đã làm những gì?

Đằng sau sự gắn kết trong những giờ phút nguy nan là một cơ chế sinh học có thật. Mối quan hệ gắn bó an toàn có khả năng giảm nhẹ áp lực lên hệ thống phản ứng stress của trẻ em, cụ thể là trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA). Khi đứa trẻ sợ hãi, đau đớn hay suy sụp, sự hiện diện của một đối tượng gắn bó vững chãi sẽ kéo mức hormone căng thẳng (cortisol) hạ xuống nhanh chóng.

Một nghiên cứu cho các bé gái vừa trải qua bài kiểm tra gây căng thẳng gọi điện thoại ngay cho mẹ. Kết quả cho thấy lượng oxytocin giúp xoa dịu trong cơ thể các em tăng cao, trong khi hormone căng thẳng giảm rõ rệt. Đáng chú ý, nếu chỉ cho phép gửi tin nhắn, hiệu quả này lập tức biến mất, bởi chính giọng nói ấm áp và sự kết nối trực tiếp mới là tín hiệu giải tỏa căng thẳng thật sự.

Ở những hoàn cảnh sống khó khăn, mối quan hệ gắn bó an toàn càng đóng vai trò làm dịu đi những tác động tiêu cực từ môi trường lên tâm lý trẻ. Hoàn cảnh càng thử thách, vai trò làm điểm tựa của người chăm sóc càng trở nên quan trọng. Thí nghiệm kinh điển về sự gắn bó của Mary Ainsworth từng chia phản ứng của trẻ thành các nhóm: an toàn, tránh né và mâu thuẫn. Trẻ có kiểu gắn bó an toàn có thể lo lắng khi xa cách, nhưng sẽ nhanh chóng bình tĩnh trở lại khi người chăm sóc xuất hiện. Điểm mấu chốt quyết định sự khác biệt này hoàn toàn nằm ở chất lượng tương tác chứ không phải sự có mặt đơn thuần.

Chẳng lẽ việc chăm sóc thường nhật không quan trọng?

Một nghiên cứu từ Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc khảo sát các gia đình có ông bà cùng tham gia nuôi dạy con cháu đã chỉ ra rằng, phần lớn trẻ nhỏ vẫn hình thành mối quan hệ gắn bó an toàn bền chặt với mẹ. Việc người mẹ đi làm cả ngày và phải xa con định kỳ không hề làm suy giảm sự gắn bó này.

Giá trị của việc chăm sóc thường nhật không nằm ở chỗ bạn ở bên con bao nhiêu giờ đồng hồ, mà là trong những tương tác vụn vặt thường ngày có tạo ra được sự cộng hưởng cảm xúc hay không. Khi đứa trẻ reo lên bảo mẹ nhìn món đồ chơi của mình, việc bạn buông điện thoại xuống mỉm cười và đáp lời chính là một lần đón bóng thành công. Ngược lại, khi con vấp ngã đau điếng mà người lớn chỉ gạt phắt đi bảo chuyện nhỏ không có gì phải khóc, đó là một lần chúng ta để vuột mất cảm xúc của con.

Nghiên cứu cũng ghi nhận một điểm đáng mừng: Trẻ nhỏ có thể xây dựng mối quan hệ gắn bó an toàn với nhiều người cùng lúc. Những đứa trẻ nhận được sự thấu hiểu từ cả cha mẹ lẫn ông bà thường phát triển kỹ năng cảm xúc - xã hội tốt nhất. Đây không phải là một cuộc cạnh tranh vị trí, miễn là những người lớn trong nhà không phủ nhận hay triệt tiêu nỗ lực của nhau.

Người làm “chỗ dựa vững chắc nhất” được ghi nhớ nhờ điều gì?

Trong não bộ của một đứa trẻ luôn tồn tại một cơ chế ghi nhớ cảm giác an toàn vô hình. Nó không lưu giữ việc hôm nay ai đã nấu cho mình ba bữa cơm, mà nó khắc sâu ký ức về việc khi mình hoảng loạn, nghẹt thở nhất, ai là người đã giúp mình bình tĩnh lại.

Đó là lúc vấp ngã đầy tủi thân, lúc giật mình tỉnh giấc giữa cơn ác mộng đêm khuya, lúc ốm sốt li bì, hay lúc bị phê bình lầm lũi cúi đầu bước về nhà. Vào giây phút ấy, người không buông lời phán xét hay trách móc mà sẵn sàng ngồi xuống ngang tầm mắt, ôm trọn lấy mớ cảm xúc hỗn độn của con chính là người bước vào tầng sâu kín nhất trong trái tim đứa trẻ.

Sự chăm sóc thường nhật tạo nên thói quen sinh hoạt, giúp con biết tìm ai khi cần ăn uống, chuẩn bị đồ dùng. Thế nhưng, sự nâng đỡ kiên định vào những khoảnh khắc mong manh nhất lại tạo ra một niềm tin nền tảng đi theo con suốt đời: Dù ngoài kia có sóng gió thế nào, sẽ luôn có một người vững vàng đỡ lấy con.