Người Việt đầu tiên nhận giải thưởng Testut danh giá: Rời bỏ cuộc sống sung túc bậc nhất để vào chiến khu, đào tạo 15.000 cán bộ y tế Việt Nam

Tuấn Minh,

Từ một bác sĩ, giảng viên được trả lương cao dưới thời Pháp thuộc, Thiếu tướng, GS. Đỗ Xuân Hợp đã chọn rời cuộc sống đủ đầy để đi theo kháng chiến. Ông vừa cứu chữa thương binh, vừa viết những cuốn giáo trình giải phẫu trở thành tài liệu gối đầu giường của nhiều thế hệ sinh viên y khoa.

Năm 1949, một tin vui từ nước Pháp tìm đến bác sĩ Đỗ Xuân Hợp: ông cùng người thầy Pierre Huard được Viện Hàn lâm Y học Quốc gia Pháp trao giải thưởng Testut cho công trình nghiên cứu về hình thái học và giải phẫu học. Đó là sự ghi nhận đáng kể đối với một nhà khoa học Việt Nam trong lĩnh vực giải phẫu học và bác sĩ Đỗ Xuân Hợp chính là người Việt đầu tiên nhận giải thưởng danh giá này.

Nhưng thời điểm ấy, người bác sĩ từng có cuộc sống sung túc, được xem là một trong những trí thức có mức lương cao dưới chế độ thuộc địa, đã không còn ở lại Hà Nội để tận hưởng những điều kiện thuận lợi ấy. Ông đã rời thành phố, tham gia kháng chiến, khoác lên mình chiếc áo quân y và bắt đầu một chặng đường khác của cuộc đời.

Đó cũng là lựa chọn khiến tên tuổi Đỗ Xuân Hợp không chỉ được nhắc đến trong lịch sử y học, mà còn trong câu chuyện về những người thầy đặt trách nhiệm với đất nước và người bệnh lên trên sự đủ đầy của bản thân.

 - Ảnh 1.

Từ giảng đường y khoa đến những lán mổ trong kháng chiến

Sinh ngày 8/7/1906 tại Hà Nội, Đỗ Xuân Hợp sớm bộc lộ năng lực học tập nổi bật. Năm 1929, ông tốt nghiệp Trường Cao đẳng Y Dược Đông Dương. Ba năm sau, ông trở thành trợ lý giảng dạy Bộ môn Giải phẫu học tại Trường Đại học Y Hà Nội, làm việc dưới sự hướng dẫn của Giáo sư Pierre Huard.

Với một bác sĩ trẻ, đây là vị trí đáng mơ ước. Nhưng Đỗ Xuân Hợp không chỉ dừng lại ở công việc giảng dạy. Ông dành nhiều năm thu thập tư liệu, nghiên cứu hình thái cơ thể người Việt Nam và các dân tộc ở Đông Dương. Năm 1942, ông cùng Pierre Huard xuất bản công trình Morphologie humaine et anatomie artistique (Hình thái học nhân thể và giải phẫu học nghệ thuật). Công trình được giới chuyên môn ghi nhận và sau đó mang về cho hai tác giả giải thưởng Testut năm 1949.

Thế nhưng, khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ tháng 12/1946, Đỗ Xuân Hợp tình nguyện nhập ngũ. Ông lần lượt đảm nhiệm công tác tại các cơ sở quân y, trực tiếp tham gia cứu chữa thương binh trong điều kiện thiếu thốn. Những ngày tháng ở chiến trường khiến kiến thức giải phẫu không còn chỉ nằm trên giảng đường hay trong các công trình nghiên cứu. Nó trở thành thứ có thể giúp người thầy thuốc xác định vị trí tổn thương, xử trí vết thương và giành lại sự sống cho người lính.

Theo tư liệu của Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Quy Nhơn, những ngày đêm cấp cứu thương binh bên lán mổ ven làng đã giúp ông gắn bó sâu sắc hơn với cuộc kháng chiến và nhân dân. Một trí thức từng có điều kiện sống tốt dưới chế độ cũ đã lựa chọn cuộc sống giản dị, gian khó để góp sức cho đất nước.

Điều đặc biệt là trong hoàn cảnh ấy, ông vẫn không rời bục giảng. Đỗ Xuân Hợp tiếp tục tham gia đào tạo cán bộ quân y, đồng thời biên soạn tài liệu phục vụ việc học và thực hành của những người làm nhiệm vụ cứu chữa thương binh.

 - Ảnh 2.

Cuốn sách giải phẫu viết giữa chiến khu, trở thành tài liệu gối đầu giường của nhiều thế hệ bác sĩ

Trong quá trình trực tiếp chăm sóc, phẫu thuật cho thương bệnh binh, GS. Đỗ Xuân Hợp nhận thấy các vết thương ở tứ chi xuất hiện với tỷ lệ đáng kể. Từ thực tế đó, ông biên soạn tài liệu Giải phẫu tứ chi và Thực hành y khoa, xuất bản tại Việt Bắc năm 1952.

Cuốn sách không đơn thuần là một công trình khoa học. Trong bối cảnh chiến tranh, khi điều kiện học tập và tài liệu chuyên môn còn hạn chế, đây còn là tài liệu thiết thực để cán bộ quân y tham khảo trong quá trình xử trí vết thương cho thương binh. Theo tư liệu do Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam giới thiệu, tác phẩm được Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư khen ngợi, Chính phủ tặng Huân chương Kháng chiến hạng Ba.

Sau cuốn sách đầu tiên, ông tiếp tục dành nhiều năm xây dựng bộ sách giải phẫu học gồm bốn tập, với các nội dung về giải phẫu đại cương, đầu - mặt - cổ, chi trên - chi dưới, ngực và bụng. Bộ sách được hoàn thiện qua nhiều năm, trong đó có những tập xuất bản từ đầu thập niên 1950 đến năm 1971.

Điểm đáng chú ý là bộ sách không chỉ phục vụ sinh viên y khoa. Theo Bách khoa Toàn thư Việt Nam, trong một thời gian dài, đây là bộ sách giáo khoa giải phẫu học bằng tiếng Việt duy nhất ở nước ta, đồng thời là tài liệu tham khảo quan trọng của sinh viên, phẫu thuật viên và nhiều thầy thuốc.

Có thể hình dung giá trị của công việc ấy qua một điều rất cụ thể: một bác sĩ trẻ ở chiến khu có thể không được tiếp cận đầy đủ những điều kiện học tập như ở thành phố, nhưng vẫn cần một tài liệu giải phẫu có hệ thống để học, để thực hành và để cứu người. Những trang sách do GS. Đỗ Xuân Hợp biên soạn đã góp phần lấp vào khoảng trống đó.

Với người làm nghề y, giải phẫu học là nền tảng của nhiều lĩnh vực, đặc biệt là ngoại khoa. Một kiến thức sai lệch về cấu trúc cơ thể có thể dẫn đến sai sót trong thực hành. Bởi vậy, việc xây dựng hệ thống giáo trình giải phẫu bằng tiếng Việt, phù hợp với nhu cầu đào tạo và thực tiễn y học trong nước, là đóng góp có ý nghĩa lâu dài.

 - Ảnh 3.

Người thầy đứng sau 15.000 cán bộ y tế

Năm 1950, GS. Đỗ Xuân Hợp được giao làm Hiệu trưởng Trường Đại học Quân y. Ông giữ cương vị này đến năm 1979 theo thông tin của Học viện Quân y. Song song với công tác quản lý và đào tạo tại trường, ông còn đảm nhiệm vai trò Chủ nhiệm Bộ môn Giải phẫu tại Trường Đại học Y Hà Nội trong nhiều năm.

Nhìn vào hành trình ấy, có thể thấy ông không chọn giữa nghiên cứu, giảng dạy và phục vụ người bệnh. Ông làm cả ba công việc, trong những hoàn cảnh rất khác nhau: từ giảng đường thời thuộc địa, lán mổ trong kháng chiến đến các cơ sở đào tạo y khoa của đất nước sau ngày hòa bình.

Theo Hội Hình thái học Việt Nam, GS. Đỗ Xuân Hợp đã tham gia đào tạo khoảng 15.000 cán bộ y tế trong và ngoài quân đội. Ông cũng là tác giả hoặc đồng tác giả của 128 công trình nghiên cứu về giải phẫu, nhân trắc học và hình thái người Việt Nam; có hơn 100 công trình nghiên cứu và gần 20 sách chuyên khảo được ghi nhận trong các tư liệu về sự nghiệp của ông.

Con số 15.000 không chỉ nói về quy mô đào tạo. Đó còn là hàng nghìn người được trang bị kiến thức để tiếp tục khám chữa bệnh, phẫu thuật, giảng dạy và đào tạo những lớp cán bộ y tế tiếp theo. Di sản của một người thầy vì thế không nằm riêng trong những cuốn sách ông viết, mà còn được truyền đi qua những người học trò đã trưởng thành và tiếp tục làm nghề.

Năm 1985, GS. Đỗ Xuân Hợp được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Ông qua đời cùng năm, để lại dấu ấn lớn trong ngành giải phẫu học Việt Nam. Năm 1996, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ.

Một người thầy có thể được nhớ đến bởi những bài giảng, những cuốn giáo trình hay những học trò thành danh. Với GS. Đỗ Xuân Hợp, những dấu ấn ấy cùng tồn tại. Ông đã góp phần đặt nền móng cho ngành giải phẫu học Việt Nam, xây dựng tài liệu giảng dạy bằng tiếng Việt và đào tạo một lực lượng lớn cán bộ y tế trong những giai đoạn đất nước nhiều khó khăn.

Có lẽ, cách rõ nhất để nhìn thấy sức sống của một người thầy đã qua đời hơn bốn thập niên là nhìn vào những gì vẫn tiếp tục được trao truyền: kiến thức trong giáo trình, phương pháp trong giảng dạy và những thế hệ thầy thuốc tiếp tục dùng tri thức ấy để chăm sóc người bệnh.

(Ảnh: Internet)

Chia sẻ