Ngồi ghế sếp năm ba mươi tuổi, nhiều người mới thấy mình cần đi học lại

Khi câu hỏi đi học bắt đầu từ chính bàn làm việc

Hình dung một buổi sáng thứ Hai rất quen của một trưởng phòng ngoài ba mươi tuổi: trên bàn là bản báo cáo doanh thu quý tăng gần một phần năm mà lợi nhuận vẫn cứ đi ngang, trong hộp thư là đề xuất của bộ phận IT về một con chatbot AI trả lời khách hàng thay cho nửa đội chăm sóc, còn ngoài phòng họp là mấy bạn nhân viên đang thấp thỏm chẳng biết công việc của mình rồi sẽ đi về đâu. Chẳng câu nào trong số ấy từng được dạy trọn vẹn ở giảng đường mười năm trước, và cũng chẳng câu nào trả lời được chỉ bằng kinh nghiệm.

Thú thực, với người quản lý trẻ bây giờ, chuyện học tiếp không còn là một dòng trang trí cho đẹp hồ sơ nữa. Nó gắn với những câu hỏi rất cụ thể: lựa chọn công nghệ nào cho doanh nghiệp, đọc một báo cáo dữ liệu ra sao cho khỏi bị con số dắt mũi, hay tổ chức lại công việc thế nào khi AI đã gánh được một phần nhiệm vụ.

"Trước khi hỏi nên học chương trình nào, người đi làm cần xác định mình đang gặp khó khăn gì trong công việc và muốn chuẩn bị cho vai trò nào tiếp theo. Một mục tiêu rõ ràng sẽ giúp việc học có định hướng, đồng thời tạo cơ sở để đánh giá kiến thức có thực sự hữu ích hay không", TS Hoàng Bảo Ngọc chia sẻ.

Tôi cho rằng đó là điểm xuất phát đúng của giáo dục cho lãnh đạo trẻ: học không phải vì sợ tụt lại phía sau, càng không phải để in thêm một dòng chức danh lên danh thiếp, mà vì có một bài toán cụ thể đang nằm trên bàn và mình biết rõ mình chưa đủ đồ nghề để giải nó.

Con số thì khó mà cãi. Theo Báo cáo Tương lai Việc làm 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), các nhà tuyển dụng được khảo sát dự báo khoảng 39% kỹ năng cốt lõi của người lao động sẽ thay đổi vào năm 2030, và nếu hình dung lực lượng lao động thế giới chỉ gồm 100 người thì sẽ có 59 người cần được đào tạo trong cùng khoảng thời gian ấy [1]. Đây là dự báo trên phạm vi khảo sát quốc tế, nhưng ai làm quản lý ở Việt Nam mấy năm gần đây hẳn cũng thấy nó chẳng xa lạ gì.

Áp lực đè lên vai người đứng đầu còn rõ hơn thế. Khảo sát Work Trend Index 2024 do Microsoft và LinkedIn thực hiện cho thấy 66% lãnh đạo được hỏi sẽ không tuyển người thiếu kỹ năng AI, trong khi chỉ 39% người dùng AI từng được công ty mình đào tạo về nó [2]. Nói nôm na, cấp trên đòi nhân viên phải giỏi AI, nhưng đội ngũ lại đang tự mày mò là chính, và cái khoảng trống ấy, xin thưa, rốt cuộc vẫn phải do người quản lý đứng ra lấp.

Mà nói đi cũng phải nói lại, làm chủ AI và dữ liệu không đồng nghĩa mọi lãnh đạo đều phải hóa thân thành chuyên gia công nghệ. Điều cần thiết là đủ hiểu biết để đặt yêu cầu, trao đổi được với đội ngũ chuyên môn và nhìn ra giới hạn của kết quả. Kinh nghiệm giúp người quản lý hiểu bối cảnh, còn phương pháp phân tích giúp họ kiểm tra lại chính nhận định của mình: phân biệt được tăng trưởng doanh thu với hiệu quả thực tế, cân xem một khoản đầu tư công nghệ có đáng hay không, và biết điều chỉnh phân công khi một phần nhiệm vụ đã được tự động hóa.

Lấy ngay con chatbot trong hộp thư sáng thứ Hai kia làm ví dụ. Muốn đưa AI vào chăm sóc khách hàng, doanh nghiệp phải xác định tình huống nào được tự động xử lý, trường hợp nào bắt buộc có nhân sự can thiệp và thông tin nào phải được bảo vệ. Đó là những quyết định chạm thẳng vào chất lượng dịch vụ và trách nhiệm quản trị, không thể cứ thế đẩy hết sang bộ phận IT rồi ngồi chờ kết quả.

Với bản báo cáo doanh thu cũng vậy, người quản lý cần biết dữ liệu được thu thập từ đâu, có phản ánh đúng đối tượng cần nghiên cứu hay không, và kết luận đang dựa trên những giả định nào. Giáo dục cho lãnh đạo, suy cho cùng, là dạy người ta biết đặt câu hỏi trước những con số trông có vẻ rất thuyết phục, để dùng kết quả phân tích một cách thận trọng hơn.

Công cụ mới chỉ chạy khi con người chịu đi cùng

Song song với công nghệ là bài toán con người, và tin tôi đi, đây mới là chỗ khiến không ít lãnh đạo trẻ sứt đầu mẻ trán. Một công cụ tốt đến mấy cũng chỉ phát huy tác dụng khi nhân sự hiểu cách dùng, quy trình được điều chỉnh theo và trách nhiệm được xác định rõ ràng, thiếu một trong ba thì món đồ công nghệ đắt tiền ấy dễ thành thứ để trưng. Bởi vậy, người lãnh đạo còn cần kiến thức về động lực làm việc, về giao tiếp, và về cách đỡ đội ngũ đi qua những giai đoạn thay đổi mà ai cũng ít nhiều chênh vênh.

Cũng phải công bằng mà nhìn nhận, nhiều người vẫn hoài nghi chuyện "đi học lại" của giới quản lý, cho rằng thương trường mới là trường học thật, còn bằng cấp nhiều khi chỉ để treo tường. Lời chê ấy không phải không có lý. Nhưng kinh nghiệm không được soi lại bằng phương pháp thì cũng dễ thành lối mòn, và chỗ khác biệt nằm ở cách học: học để có thêm danh xưng, hay học để mang câu hỏi từ bàn làm việc vào lớp rồi mang câu trả lời ngược trở lại.

Chọn chương trình như chọn đồ nghề, căn theo bài toán của mình

Việc lựa chọn chương trình, vì thế, cần xuất phát từ nền tảng hiện có, yêu cầu công việc và mục tiêu phát triển của từng người. Một người chỉ cần đọc hiểu dữ liệu để điều hành sẽ có nhu cầu khác hẳn người muốn theo đuổi chuyên môn phân tích hay nghiên cứu chuyên sâu, và nhầm giữa hai nhu cầu này thì học bao nhiêu cũng thấy lệch.

Tại Việt Nam, Viện Đại học Hà Nội Open E-Learning (HOE) là đối tác tuyển sinh của East Bridge University (EBU). Trong mô hình này, East Bridge là cơ sở cung cấp chương trình, quy định yêu cầu học thuật, tổ chức đánh giá và cấp văn bằng khi người học đáp ứng điều kiện, còn HOE thực hiện vai trò kết nối tuyển sinh và hỗ trợ tiếp cận chương trình. Các nhóm ngành được HOE giới thiệu gồm Khoa học Dữ liệu, Quản trị kinh doanh, Tâm lý học và Giáo dục, với lộ trình thạc sĩ và Applied Doctorate/DBA.

Với người vừa chuyển từ vị trí chuyên môn sang quản lý và cần hệ thống hóa kiến thức điều hành, nhóm Quản trị kinh doanh là hướng có thể cân nhắc trước tiên. Theo tài liệu MBA của EBU, nội dung chương trình đề cập quản trị chiến lược, quyết định tài chính và đổi mới.

Người muốn phân tích và ra quyết định dựa trên dữ liệu có thể nhìn sang nhóm Khoa học Dữ liệu. Chương trình Master of Science in Data Science của EBU gồm quản lý dữ liệu, học máy, nhập môn AI, kỹ thuật phân tích và đạo đức dữ liệu, một khối lượng không hề nhẹ, nên người học cần đối chiếu kỹ yêu cầu học thuật với nền tảng của mình.

Còn với những ai thấy bài toán lớn nhất của mình nằm ở con người, nhóm Tâm lý học là lựa chọn đáng để ý. Chương trình Master of Arts in Psychology của EBU đề cập nhận thức, động lực, cảm xúc, thái độ và hành vi, những kiến thức có thể bổ sung góc nhìn khi giao tiếp và dẫn dắt đội ngũ, dù việc ứng dụng vẫn cần phù hợp phạm vi chuyên môn.

Riêng những người đang hoặc sắp điều hành trường học, cơ sở đào tạo, tức là lớp lãnh đạo trẻ của chính ngành giáo dục, EBU công bố chương trình Master of Education chuyên ngành Leadership and Administration, đề cập quản trị tổ chức, nhân sự, tài chính và quản trị sự thay đổi.

Khi đã có kinh nghiệm và một câu hỏi nghiên cứu rõ ràng, người học có thể tìm hiểu tiếp lộ trình Applied Doctorate/DBA. Chẳng hạn, Applied Doctorate in Data Science của EBU yêu cầu tối thiểu 5 năm kinh nghiệm chuyên môn liên quan, nên việc lựa chọn cần căn cứ cả điều kiện đầu vào lẫn khả năng nghiên cứu. Chuyên ngành mở tuyển, yêu cầu đầu vào và hình thức hỗ trợ cần được xác nhận theo từng hồ sơ, từng đợt tuyển sinh.

Học trực tuyến, nhưng không phải học một mình

Các chương trình thạc sĩ Khoa học Dữ liệu và Tâm lý học nói trên được East Bridge công bố theo hình thức trực tuyến, một điểm cộng không nhỏ với người đi làm vốn đã kín lịch từ sáng đến tối. Nội dung học đi cùng bài tập và dự án cuối khóa, buộc người học rèn phương pháp nghiên cứu và đem kiến thức áp vào một vấn đề cụ thể, chứ không phải học xong rồi để đấy.

Theo thông tin từ HOE, người học được hỗ trợ trong quá trình tiếp cận chương trình thông qua các hoạt động hướng dẫn học tập, kết nối với giảng viên và các khóa học chuyên ngành bổ sung. Những hỗ trợ này giúp việc học thuận lợi hơn, nhưng người học vẫn phải đáp ứng đầy đủ các yêu cầu học thuật và tiêu chuẩn đánh giá của East Bridge.

Trong vai trò dẫn dắt kết nối và tư vấn học thuật, TS Hoàng Bảo Ngọc hỗ trợ người học làm rõ mục tiêu, đối chiếu kinh nghiệm với yêu cầu chương trình và xác định vấn đề cần nghiên cứu. Vai trò này giúp nối nhu cầu thực tiễn với lộ trình học, còn thẩm quyền xét tuyển, đánh giá và cấp văn bằng thuộc về East Bridge.

Bên cạnh việc kết nối chương trình, HOE định hướng xây dựng một cộng đồng học tập qua trao đổi chuyên đề, nhóm học liên ngành và chia sẻ tình huống quản trị, với sự dẫn dắt kết nối của TS Hoàng Bảo Ngọc. Ở đó, một câu hỏi về tổ chức đội ngũ hay một tình huống thị trường có thể trở thành chất liệu thảo luận, để người học soi nhận định của mình qua con mắt của người làm ngành khác. Dĩ nhiên, muốn cộng đồng ấy có giá trị lâu dài thì phải khuyến khích trao đổi thực chất, tôn trọng bảo mật thông tin và phân biệt rõ đâu là kinh nghiệm cá nhân, đâu là kết luận đã được kiểm chứng.

Quay lại với người trưởng phòng sáng thứ Hai ấy. Có lẽ việc học của họ không bắt đầu từ lúc nộp hồ sơ, mà từ khoảnh khắc thừa nhận cách làm hiện tại đã chạm giới hạn, rồi chủ động đi tìm thứ kiến thức để vượt qua nó. Và khi người đứng đầu sẵn sàng học, sẵn sàng nghe phản hồi, biết đâu việc cập nhật năng lực sẽ thôi là chuyện riêng của một người, mà thành nếp làm việc mỗi ngày của cả đội ngũ?