Không chỉ là câu chuyện in thiếu
Trong bối cảnh chuyển sang sử dụng một bộ sách giáo khoa (SGK) thống nhất, vấn đề thiếu SGK cần được nhìn sâu hơn từ khả năng dự báo nhu cầu, mức dự trữ, dự phòng, năng lực điều phối cung ứng đến trách nhiệm quản lý ở từng khâu.
Trước đây, nhu cầu được phân tán giữa nhiều bộ sách, NXB và sự lựa chọn khác nhau của các địa phương; khi chuyển sang một bộ thống nhất, nhu cầu của hàng triệu học sinh tập trung vào cùng hệ thống đầu sách trong cùng một thời điểm.
Vấn đề cần xem xét là công tác chuẩn bị cho quá trình chuyển đổi đã tương xứng với quy mô thay đổi hay chưa. Khi nhu cầu được tập trung trên phạm vi cả nước, kế hoạch cung ứng không thể chỉ xác định tổng số sách cần in mà phải tính đến cơ cấu từng đầu sách, nhu cầu từng địa phương, tiến độ cung ứng, năng lực in bổ sung và lượng dự phòng cần thiết.
Với SGK, dự báo không thể đơn giản dựa trên tổng số học sinh mà phải xác định đến từng địa phương, trường, khối lớp, môn học và đầu sách; đồng thời tính đến số sách học sinh đã có hoặc có thể sử dụng lại, số học sinh thuộc diện được cấp hoặc hỗ trợ, biến động tuyển sinh, chuyển trường và thay đổi về tổ chức trường lớp.
Đây cũng là nguyên nhân có thể dẫn đến nghịch lý tổng số sách đã sản xuất rất lớn nhưng một bộ phận học sinh vẫn thiếu sách khi năm học bắt đầu. Khi đó, vấn đề không nhất thiết nằm ở tổng nguồn cung mà có thể là sự không khớp giữa cung và cầu theo cơ cấu, địa bàn và thời điểm.
Bên cạnh dự báo, một yếu tố khác cần được kiểm chứng là lượng SGK in dự trữ, dự phòng có thể được duy trì ở mức thận trọng trong bối cảnh chương trình và SGK tiếp tục được rà soát, điều chỉnh.
Sau khai giảng, nhiều học sinh vẫn chưa mua đủ sách
Bộ GD&ĐT đang dự thảo kế hoạch rà soát, điều chỉnh Chương trình GDPT và SGK cũng có thể khiến đơn vị xuất bản tính tới phương án không in dự phòng quá nhiều làm tăng nguy cơ tồn kho.
Bên cạnh đó, cần xem xét thêm năng lực điều phối. Một hệ thống cung ứng trên toàn quốc phải có khả năng xác định tương đối nhanh đầu sách nào đang thiếu và có thể điều chuyển trong thời gian bao lâu
Nếu việc xử lý vẫn phụ thuộc chủ yếu vào quy trình trường báo cáo lên địa phương, địa phương tổng hợp rồi mới chuyển đến cơ quan quản lý và đơn vị cung ứng thì độ trễ có thể khiến tình trạng thiếu cục bộ kéo dài.
Từ tình trạng thiếu SGK, điều cần làm rõ không chỉ là trách nhiệm chung của cơ quan quản lý, NXB và địa phương mà là trách nhiệm cụ thể ở từng khâu.
Cơ quan quản lý nhà nước cần chịu trách nhiệm về đánh giá tác động của việc chuyển sang một bộ SGK, kế hoạch tổng thể, kiểm tra năng lực sản xuất, phân phối, hệ thống dữ liệu và cơ chế dự phòng. Đơn vị xuất bản và phát hành chịu trách nhiệm về kế hoạch sản xuất, tồn kho, mức dự trữ, năng lực in bổ sung và tổ chức phân phối.
Với một sản phẩm gắn trực tiếp với việc học của hàng triệu học sinh, thước đo cuối cùng của quản lý không phải là “đã in đủ sách”, mà phải là “học sinh có đủ sách, đúng sách và đúng thời điểm cần sử dụng”.