Giữa phố cổ Hà Nội có một "chợ thêu" 135 năm tuổi: 26 người góp tiền dựng nên, giờ thành điểm hẹn nghệ thuật đặc biệt

Bài và ảnh: Diễm Tú,

Giữa phố Yên Thái, đình Tú Thị đang kể lại lịch sử nghề thêu Thăng Long qua những tác phẩm nghệ thuật và trải nghiệm thủ công đầy thú vị.

Giữa những con phố đông đúc của Hà Nội, có những di tích mà nếu không chủ động tìm đến, người ta rất dễ đi qua mà chẳng biết phía sau cánh cửa kia đang lưu giữ cả một câu chuyện dài. Đình Tú Thị ở số 2A Yên Thái là một nơi như thế. Không có quy mô đồ sộ hay nằm trên tuyến phố lớn, ngôi đình hơn 130 năm tuổi lại gắn với một trong những nghề thủ công tinh xảo của người Việt: Nghề thêu. 

Đáng chú ý, đình được xây dựng từ tiền đóng góp của 26 người trong cộng đồng làm nghề, từng trải qua nhiều biến động và giờ đây đang trở thành điểm gặp gỡ giữa những nghệ nhân truyền thống với các nghệ sĩ đương đại.

Tháng 11 này, khi Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 diễn ra với hàng loạt hoạt động trải nghiệm văn hóa, đình Tú Thị cũng khoác lên mình một diện mạo mới. Những khung thêu, sợi chỉ, tác phẩm sắp đặt và nhiếp ảnh xuất hiện trong không gian di tích, đưa người xem bước vào câu chuyện về những người thợ từng từ làng quê lên kinh thành lập nghiệp.

Điều thú vị là tại nơi thờ Tổ nghề thêu, một nghề vốn gắn với những thao tác thủ công tỉ mỉ lại đang được kể bằng những ngôn ngữ nghệ thuật rất mới.

Một "chợ thêu" giữa phố cổ và câu chuyện về 26 người chung tay dựng đình

Diễn ra từ ngày 14 đến 28/11/2026, "Chuyện Đình trong Phố" là dự án do nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn khởi xướng và giám tuyển, thuộc khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026. Chương trình kết nối 12 điểm đình, hội quán cùng các không gian văn hóa như Văn Miếu – Quốc Tử Giám và chợ Đồng Xuân, mở ra hành trình tìm hiểu những nghề thủ công từng góp phần hình thành Thăng Long – Kẻ Chợ.

Thay vì chỉ đưa hiện vật vào phòng trưng bày, dự án lựa chọn chính những ngôi đình từng là nơi thờ Tổ nghề, sinh hoạt cộng đồng của người thợ để giới thiệu lịch sử bằng nghệ thuật đương đại. Trong hành trình ấy, đình Tú Thị mang một câu chuyện đặc biệt.

Đình còn có tên Nôm là đình Chợ Thêu, trước đây thuộc thôn Yên Thái, huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức. Đây là nơi thờ Lê Công Hành (1606–1661), người được tôn là Tổ nghề thêu truyền thống Việt Nam. Nguồn gốc của ngôi đình gắn liền với những người thợ làng Quất Động, vùng Thường Tín.

Vào thế kỷ XIX, một bộ phận người dân Quất Động lên Thăng Long làm ăn, định cư tại khu vực Yên Thái và tiếp tục sinh sống bằng nghề thêu truyền thống. Họ mang theo những kỹ thuật được truyền qua nhiều thế hệ, mở rộng hoạt động sản xuất, buôn bán giữa kinh thành. Cũng như nhiều cộng đồng làm nghề khác ở Thăng Long, những người thợ Quất Động không chỉ mang theo công cụ lao động mà còn gìn giữ tín ngưỡng thờ Tổ nghề của quê hương.

Năm 1891, họ cùng nhau xây dựng đình Tú Thị để có nơi thờ phụng Lê Công Hành. Đáng chú ý, trong đình hiện vẫn lưu giữ tấm bia mang tên "Bản thị tiên công liệt vị", dựng vào năm Thành Thái thứ ba (1891), ghi lại việc những người trong cộng đồng đã tự nguyện đóng góp tiền của để dựng đình.

Theo nội dung văn bia được giới thiệu, có 26 người cùng góp sức xây dựng không gian thờ tự này. Con số ấy có thể không quá lớn, nhưng lại cho thấy một nét rất đặc trưng trong lịch sử hình thành phố nghề Hà Nội.

Những người thợ đến kinh thành không chỉ để kiếm sống riêng lẻ. Họ tập hợp thành cộng đồng, cùng làm nghề, trao đổi hàng hóa, duy trì quan hệ với quê gốc và dựng nên những không gian sinh hoạt chung.

Tên gọi "Chợ Thêu" vì vậy không đơn thuần nhắc đến hoạt động mua bán. Nó còn phản ánh sự gắn bó giữa người thợ, tín ngưỡng và đời sống giao thương trong lòng đô thị. Từ những người thợ Quất Động lên kinh thành, nghề thêu từng góp phần tạo nên những địa danh như phố Hàng Thêu, nay thuộc một đoạn phố Hàng Trống, hay phố Hàng Lọng xưa.

Những tên gọi ấy nhắc nhớ một thời kỳ khi Hà Nội là nơi hội tụ của các làng nghề Bắc Bộ, mỗi cộng đồng mang theo một kỹ nghệ riêng để góp phần làm nên sự phồn thịnh của Kẻ Chợ.

Vị tiến sĩ được tôn làm Tổ nghề thêu và giai thoại về chiếc lọng trên lầu cao chín tầng

Phía sau đình Tú Thị còn có câu chuyện về một nhân vật đặc biệt: Lê Công Hành, vị tiến sĩ được nhiều thế hệ thợ thêu Việt Nam tôn kính.

Theo tư liệu lịch sử, ông có tên khác là Trần Quốc Khái, quê ở làng Quất Động, sinh năm 1606 và mất năm 1661. Ông đỗ tiến sĩ năm 1637 dưới triều vua Lê Thần Tông, từng giữ các chức vụ quan trọng trong triều đình và được cử đi sứ Trung Quốc vào năm 1646.

Theo tấm bia "Vũ Du tiên sư bi ký" được lập năm 1814, sau chuyến đi sứ, ông đã truyền dạy cho người dân Quất Động những kỹ thuật thêu và làm lọng tinh xảo mà mình học hỏi được. Từ đó, tên tuổi Lê Công Hành gắn liền với sự phát triển của nghề thêu truyền thống. Đáng chú ý, dân gian còn lưu truyền một giai thoại thú vị về trí thông minh và khả năng ứng biến của ông trong chuyến đi sứ.

Theo câu chuyện được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu, trong một lần tiếp kiến, vị sứ thần nước Nam bị thử thách khi được đưa lên một tòa lầu cao chín tầng rồi người ta rút thang, để ông ở lại. Giữa tình thế khó khăn, ông vẫn bình tĩnh quan sát những vật dụng xung quanh, trong đó có tượng Phật, bức nghi môn thêu và những chiếc lọng.

Giai thoại kể rằng ông đã phát hiện tượng được làm bằng bột chè lam, nhờ đó tìm được thức ăn trong lúc bị mắc kẹt. Trong những ngày ở trên lầu, ông còn nghiên cứu cách làm các sản phẩm thêu và lọng, sau đó dùng lọng làm phương tiện để thoát xuống đất.

Câu chuyện mang màu sắc truyền thuyết, tuy nhiên, nó phản ánh cách dân gian ghi nhớ một vị Tổ nghề: Không chỉ là người có học vấn mà còn thông minh, ham tìm hiểu và biết biến kiến thức thành kỹ năng hữu ích cho cộng đồng. Khi trở về quê hương, ông được truyền tụng là người đã góp phần phổ biến, phát triển kỹ nghệ thêu và làm lọng. Từ câu chuyện một vị tiến sĩ đi sứ, nghề thêu dần trở thành sinh kế của nhiều thế hệ người dân.

Điều thú vị là mối liên hệ giữa tri thức khoa bảng và kỹ nghệ thủ công ấy cũng được nhắc lại trong Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm nay, thông qua dự án "Tổ Nghề và nhà Nho nước Việt" tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám.

Nhờ đó, người xem có thêm một cách tiếp cận lịch sử: Những người góp phần tạo dựng diện mạo kinh thành không chỉ là vua quan hay các nhà khoa bảng, mà còn có những người thợ với đôi bàn tay khéo léo, đã đưa kỹ nghệ thành một phần của đời sống.

Từng thành nơi ở, nơi họp chợ, đình Tú Thị nay đón những tác phẩm nghệ thuật trở về

Sau khi được xây dựng năm 1891, đình Tú Thị trải qua không ít thay đổi cùng lịch sử Hà Nội.

Theo tư liệu Heritage Itineraries, từ sau năm 1954, không gian đình từng trở thành nơi cư ngụ của nhiều gia đình. Khu vực mặt phố Yên Thái và cả trong khuôn viên di tích có thời gian được sử dụng làm nơi họp chợ, mua bán thực phẩm. Những thay đổi ấy khiến ngôi đình không còn giữ trọn vẹn không gian và diện mạo ban đầu. Tuy nhiên, giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật của di tích vẫn được ghi nhận.

Năm 2012, đình Tú Thị được quyết định xếp hạng Di tích quốc gia về kiến trúc nghệ thuật. Đến năm 2015, công trình được trùng tu, tôn tạo, sau khi các hộ dân sinh sống trong khuôn viên được di dời. Hiện đình có cấu trúc gồm tòa Đại đình phía ngoài và Hậu cung phía trong, nơi đặt ngai bài vị thờ Tổ nghề Lê Công Hành. Dù đã qua nhiều lần sửa chữa, đình vẫn lưu giữ những hiện vật có giá trị như chuông đồng, bia đá thời Nguyễn, cửa võng, hoành phi và câu đối.

Trong đó, nhiều câu đối ca ngợi công lao truyền nghề của Lê Công Hành, nhắc nhớ mối liên hệ giữa con đường học vấn, chuyến đi sứ và kỹ nghệ thêu được trao truyền qua các thế hệ. Nhưng có lẽ điều đáng chú ý nhất ở đình Tú Thị không chỉ nằm ở những hiện vật còn được lưu giữ. Sau nhiều năm, nơi đây đang dần tìm lại vai trò của một không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng.

Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, triển lãm "Chuyện Đình Tú Thị" đưa những sáng tác nghệ thuật, nhiếp ảnh và chất liệu nghề thêu vào không gian di tích. Nổi bật là tác phẩm "Giao mùa" của nghệ sĩ Trần Thị Hội, sử dụng những cụm sắp đặt từ khung lụa thêu để tạo nên một cách nhìn mới về nghề thủ công.

Nếu trước đây khung thêu là vật dụng quen thuộc giúp người thợ căng vải, thực hiện từng đường kim mũi chỉ, thì trong tác phẩm, chính những vật dụng ấy trở thành một phần của ngôn ngữ nghệ thuật. Cùng hiện diện tại triển lãm là tác phẩm sắp đặt của Trang Lê và tác phẩm nhiếp ảnh in UV của Nguyễn Thế Sơn.

Những hình thức thể hiện khác nhau mở ra cuộc đối thoại giữa nghệ thuật đương đại với kỹ thuật thủ công đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Đáng chú ý, không gian đình còn có hoạt động giới thiệu sản phẩm thêu của nghệ nhân Nguyễn Thị Hằng cùng các trải nghiệm dành cho công chúng. Từ việc quan sát những sợi chỉ nhiều màu, khung thêu và các sản phẩm hoàn thiện, người xem có thể hiểu thêm về quá trình tạo nên một tác phẩm thêu tay.

Khác với sản phẩm được làm hàng loạt bằng máy móc, nghề thêu thủ công đòi hỏi khả năng quan sát, lựa chọn màu sắc và thực hiện những đường kim theo thiết kế. Một chi tiết nhỏ trên mặt vải có thể được hình thành từ rất nhiều mũi chỉ, đòi hỏi sự kiên trì và độ chính xác của người thợ.

Tuy nhiên, nghề thêu không chỉ tồn tại trong những bức tranh phong cảnh hay sản phẩm trang trí truyền thống. Ngày nay, kỹ thuật này còn được ứng dụng trên trang phục, túi xách, phụ kiện và những món đồ phục vụ đời sống hiện đại. Đó cũng là một hướng phát triển đáng chú ý khi các nghề thủ công tìm cách tiếp cận thế hệ khách hàng mới, đặc biệt là người trẻ quan tâm đến những sản phẩm có dấu ấn cá nhân.

Điều thú vị là những hoạt động thực hành nghề thêu tại đình Tú Thị không phải chỉ mới bắt đầu trong mùa lễ hội năm nay.

Trước đó, từ năm 2024 và 2025, ngôi đình đã tổ chức nhiều chương trình nghệ thuật, trưng bày và hướng dẫn thực hành thêu, tạo cơ hội để người dân và du khách gặp gỡ người làm nghề ngay trong không gian thờ Tổ. Vì thế, sự trở lại của nghệ thuật thêu trong Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 có thể được xem là bước tiếp nối của một quá trình dài hơn, thay vì chỉ là hoạt động trưng bày mang tính thời điểm.

Đình Tú Thị từng được dựng nên bởi những người thợ mong muốn giữ gìn nghề nghiệp và mối liên hệ với quê hương. Hơn một thế kỷ sau, chính ngôi đình ấy lại trở thành nơi người trẻ tìm đến để khám phá nghề, quan sát tác phẩm và hiểu thêm về những giá trị thủ công từng làm nên diện mạo Hà Nội.

Đó có lẽ là ý nghĩa đáng chú ý nhất của dự án "Chuyện Đình trong Phố": Di sản không nhất thiết phải nằm yên phía sau những cánh cửa đóng kín, chỉ được nhắc đến qua các tấm biển giới thiệu hay những trang sách lịch sử.

Một ngôi đình hoàn toàn có thể tiếp tục là nơi con người gặp gỡ, học hỏi và sáng tạo, đúng như tinh thần "ngôi nhà chung" mà những người thợ xưa từng gửi gắm.

Giữa phố Yên Thái hôm nay, khi những cửa hàng, dòng xe và nhịp sống hiện đại vẫn tiếp tục chuyển động, đình Tú Thị lặng lẽ lưu giữ câu chuyện từ những người thợ Quất Động năm 1891 đến các nghệ sĩ, nghệ nhân đang tiếp nối nghề thêu trong thế kỷ XXI.

Và có lẽ, điều đẹp nhất của ngôi đình không chỉ nằm ở những mũi thêu tinh xảo, mà ở việc sau 135 năm, sợi dây kết nối giữa những người làm nghề vẫn chưa từng đứt đoạn.

Thông tin tham quan:

Triển lãm: Chuyện Đình Tú Thị, thuộc dự án "Chuyện Đình trong Phố". Thời gian: 14–28/11/2026.

Địa điểm: Đình Tú Thị, số 2A Yên Thái, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội.

Giờ mở cửa di tích: 8h00-17h00.

Giá vé triển lãm: Miễn phí.

Khách tham quan có thể tìm hiểu lịch sử nghề thêu, thưởng thức các tác phẩm sắp đặt, nhiếp ảnh và khám phá những hoạt động trải nghiệm nghề thủ công tại di tích. 

Chia sẻ