Công nhận nghề làm nước mắm 300 năm tuổi là di sản quốc gia
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vừa đưa nghề làm nước mắm truyền thống Phan Thiết vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Ngày 17/11, thông tin từ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh đã ký quyết định đưa nghề làm nước mắm Phan Thiết vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Theo đó, di sản thuộc loại hình nghề thủ công truyền thống, tri thức dân gian, phân bố tại các phường Phan Thiết, Phú Thủy và Mũi Né, tỉnh Lâm Đồng (thuộc tỉnh Bình Thuận trước đây).
Toàn tỉnh Lâm Đồng còn khoảng 200 hộ sản xuất nước mắm.
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch giao UBND tỉnh Lâm Đồng cùng chính quyền các địa phương liên quan quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản theo quy định.
Theo hồ sơ di sản, nghề làm nước mắm Phan Thiết hình thành từ cuối thế kỷ XVII, khi cư dân miền Trung đến vùng biển này đánh bắt hải sản. Nhờ nguồn cá dồi dào, nhiều gia đình ở lại lập nghiệp, phát triển nghề chế biến nước mắm.
Ban đầu, người dân làm nước mắm phục vụ sinh hoạt gia đình. Sau đó, hoạt động sản xuất mở rộng, hình thành các làng nghề và cơ sở kinh doanh.
Nguyên liệu chính gồm cá cơm, cá nục và muối hạt. Người làm nghề ủ cá trong thùng gỗ hoặc lu sành từ 8-18 tháng để lên men tự nhiên. Thành phẩm có màu vàng rơm đến nâu đỏ cánh gián, mang hương vị đặc trưng.
Nước mắm rút lần đầu được gọi là mắm nhỉ, có độ đạm cao. Những lần rút tiếp theo tạo ra nước mắm ngang. Quy trình này đòi hỏi người làm nghề phải có kinh nghiệm chọn nguyên liệu, phối trộn và theo dõi quá trình ủ chượp.
Người dân ủ cá trong thùng gỗ hoặc lu sành từ 8-18 tháng để lên men tự nhiên.
Đầu thế kỷ XX, nghề nước mắm Phan Thiết phát triển mạnh, hình thành nhiều cơ sở sản xuất lớn. Sản phẩm được đựng trong những chiếc tĩn bằng gốm, theo ghe bầu đến nhiều địa phương trên cả nước. Năm 1925, sản lượng nước mắm tại Phan Thiết đã vượt 4 triệu lít mỗi năm.
Theo Hiệp hội Nước mắm Phan Thiết, giai đoạn 2021-2024, sản lượng nước mắm địa phương đạt khoảng 20-30 triệu lít/năm, doanh thu khoảng 1.000 tỷ đồng/năm.
Toàn tỉnh có khoảng 200 hộ sản xuất nước mắm, tập trung tại các phường Phan Thiết, Phú Thủy và Mũi Né. Nghề này tạo việc làm cho hàng trăm lao động thường xuyên, hàng nghìn lao động thời vụ và tiêu thụ khoảng 22.000 tấn cá mỗi năm.
Tuy nhiên, nghề truyền thống đang đối mặt với nhiều khó khăn khi không gian sản xuất thu hẹp do đô thị hóa, trong khi số người trẻ theo nghề ngày càng ít.