Cạnh tranh gay gắt vào lớp 10 chuyên

Cuối tuần qua, không khí mùa thi tại Hà Nội chính thức nóng lên khi hai trường chuyên đầu tiên tổ chức kì thi vào lớp 10 năm 2026, Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên (Trường ĐH Khoa học Tự nhiên), Trường THPT Chuyên Khoa học Xã hội và Nhân văn (Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn), cùng thuộc ĐH Quốc gia Hà Nội.

Thống kê cho thấy, có gần 6.000 học sinh tham dự. Cụ thể, Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên ghi nhận 3.972 hồ sơ đăng kí dự thi cho 545 chỉ tiêu, đẩy tỉ lệ chọi chung ở mức hơn 1/7. Trường THPT chuyên Khoa học Xã hội và Nhân văn cũng nhận được 2.072 hồ sơ đăng kí thi tuyển, nhưng chỉ lấy 150 chỉ tiêu, tạo nên tỉ lệ chọi khốc liệt, xấp xỉ 1/14.

Phía sau những con số áp lực ấy là câu chuyện của hàng ngàn gia đình đang dốc toàn lực cho con em mình. Chị Nguyễn Như Bình, phường Cầu Giấy, Hà Nội chia sẻ, con chị đã đăng kí thi tới 3 trường THPT chuyên để tìm kiếm cơ hội trúng tuyển vào lớp 10. Sau khi hoàn thành bài thi tại Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên vào cuối tuần qua, lịch trình của con chị tiếp tục dày đặc.

Cuối tuần này và đầu tuần sau, học sinh này sẽ bước vào kì thi tuyển sinh lớp 10 THPT công lập và THPT chuyên của Hà Nội để xét tuyển vào Trường THPT chuyên Hà Nội - Amsterdam. Ngay sau đó, con chị lại tiếp tục tham gia kì thi của Trường THPT chuyên Đại học Sư phạm, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.

Tính tổng cộng, con chị Bình phải tham gia tới 4 kì thi liên tiếp, trong đó có 3 kì thi dành riêng cho các trường chuyên. Biết rõ áp lực đè nặng lên vai con, nhưng chị Bình thừa nhận gia đình không còn lựa chọn nào khác bởi mong muốn duy nhất là con được học tập trong một môi trường tốt. Thực tế cho thấy, sau mỗi năm, kì thi tuyển sinh lớp 10 THPT công lập của Hà Nội ngày càng trở nên ngột ngạt hơn.

Trường chuyên bị “bình dân hóa”

Bàn về hiện tượng này, GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam (Bộ GD&ĐT), nhận định có hai hình ảnh rất quen thuộc nhưng lại vô cùng đáng suy ngẫm về hệ thống trường chuyên hiện nay. Hình ảnh đầu tiên chính là cảnh tượng hàng ngàn học sinh đi thi chuyên đông kín cả sân trường. Đáng chú ý, không chỉ có các môn tự nhiên như Toán, Lí, Hóa, Sinh mà các môn xã hội và ngoại ngữ như Văn, Sử, Địa, tiếng Anh cũng ghi nhận lượng thí sinh chật cứng.

Từ hình ảnh này, một câu hỏi lớn được đặt ra: Nếu trường chuyên thực sự là nơi dành cho một số ít học sinh có năng lực và đam mê đặc biệt với một lĩnh vực học thuật, thì tại sao số lượng thí sinh lại đông đảo đến thế? GS Lê Anh Vinh cho rằng, câu trả lời đơn giản nhưng đáng buồn: Rất nhiều em học sinh không hề thi chuyên vì muốn học “chuyên”.

Các em chấp nhận lao vào cuộc đua khốc liệt này chỉ vì muốn tìm kiếm một ngôi trường tốt hơn về mọi mặt: môi trường tốt hơn, bạn bè tốt hơn, thầy cô, kỉ luật, thương hiệu và cơ hội tương lai tốt hơn

“Trong cảm nhận của nhiều phụ huynh và học sinh, trường chuyên ngày càng giống một trường công lập chất lượng cao hơn là một môi trường đào tạo chuyên sâu đúng nghĩa”, GS Lê Anh Vinh nhận định.

Hình ảnh thứ hai được ông Vinh nhắc đến là một đề thi Toán chuyên được chia sẻ rộng rãi trên mạng xã hội, trong đó có những câu hỏi khó đến mức được cho là lấy từ đề chọn đội tuyển quốc tế của Trung Quốc. Dưới những bài đăng đó, dư luận không khỏi xuýt xoa trước độ khó của đề bài và tài năng của học sinh thời nay.

TS Trần Nam Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường Phổ thông Năng khiếu, ĐH Quốc gia TPHCM đánh giá, sức hút của trường THPT chuyên tại TPHCM cơ bản khác với Hà Nội. Điểm khác này xuất phát từ tâm lí của phụ huynh.

Tại TPHCM, phụ huynh coi trường chuyên chỉ là một con đường, còn tại Hà Nội, phụ huynh coi đó là con đường duy nhất để con em thành công.

Trường chuyên không thể “ôm” phần đại trà

Việc phân tích những bất cập hiện tại không phải là để phủ nhận vai trò lịch sử và giá trị của trường chuyên. Ngược lại, đối với những người thực sự tâm huyết với mô hình này, việc nghiêm túc nhìn nhận lại bản chất của trường chuyên là điều cấp thiết.

Để giải quyết tận gốc rễ vấn đề, ngành giáo dục cần có sự tách bạch rõ ràng giữa hai khái niệm: trường chất lượng cao và trường chuyên đúng nghĩa. Một trường phổ thông chất lượng cao là nơi phần lớn học sinh có thể học tốt, phát triển toàn diện và trưởng thành thuận lợi. Trong khi đó, trường chuyên phải mang tính chất hẹp hơn, sâu hơn và chọn lọc khắt khe hơn. Đó bắt buộc phải là nơi dành riêng cho một số ít học sinh có năng lực thực sự nổi trội, có đam mê học thuật cháy bỏng và sẵn sàng theo đuổi nghiên cứu ở mức độ nghiêm túc hơn hẳn so với mặt bằng phổ thông.

Do đó, nếu xã hội cần nhiều ngôi trường tốt, giải pháp căn cơ là phải tập trung đầu tư, nâng cao năng lực cho hệ thống các trường phổ thông đại trà. Đừng bắt trường chuyên phải gánh thay vai trò ấy. Ngược lại, nếu muốn đào tạo tài năng quốc gia, hãy trả trường chuyên về đúng nghĩa “chuyên” và phương thức tuyển chọn cũng phải thay đổi căn bản.

Khi trường chuyên được định vị lại một cách chuẩn xác, phần lớn học sinh đang tham gia cuộc đua khốc liệt hiện nay tự khắc sẽ không còn nhu cầu thi chuyên nữa. Đơn giản là vì các em không cần, và cũng không mong muốn phải chịu đựng một môi trường học tập quá chuyên sâu, áp lực và nặng nề như vậy.