572 học sinh tham gia bình chọn câu nói gây tổn thương nhất từ cha mẹ, đứng đầu là câu cửa miệng quá quen thuộc

Từng có một bài đăng trên mạng xã hội khiến nhiều người suy ngẫm. Người đăng kể rằng mối quan hệ giữa mình và mẹ luôn có khoảng cách từ nhỏ đến lớn. Ngay cả khi mẹ chủ động làm hòa, cô vẫn vô thức cảm thấy khó chịu, không thể gần gũi như những gia đình khác. Người ngoài có thể nghĩ cô là người lạnh lùng, nhưng chỉ cô mới hiểu nguyên nhân thực sự bắt nguồn từ một chuyện nhỏ thời thơ ấu.

Ngày còn bé, cô thường xuyên bị mẹ đem ra so sánh với em họ. Có lần, sau khi cô thi không tốt, mẹ đã nói đùa trước mặt đông đảo họ hàng rằng: "Em con còn giỏi hơn con nhiều. Sau này người ta được nhảy lớp, còn con phải lưu ban, lúc ấy con phải gọi em là chị đấy...".

Cô kể rằng từ ngày hôm đó, trong lòng mình như có một chiếc gai đâm vào. Hơn 20 năm trôi qua, cô vẫn nhớ rõ nét mặt nửa cười nửa không của mẹ khi ấy, cũng như cảm giác tủi thân và xấu hổ của bản thân. Cảm giác ấy trở thành ký ức không thể quên. Cô cho rằng tính cách nhạy cảm, tự ti của mình khi trưởng thành cũng chịu ảnh hưởng từ chuyện đó.

Một lời so sánh buột miệng, người lớn có thể quên ngay sau khi nói ra, nhưng với trẻ nhỏ, nó có thể trở thành vết thương khó lành. Điều này khiến người ta nhớ đến một cuộc khảo sát do Ủy ban Y tế thành phố Gia Hưng (tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc) thực hiện. Khi được hỏi câu nói nào của cha mẹ khiến mình đau lòng nhất, 572 học sinh trung học đã đưa ra những câu trả lời đáng chú ý. Kết quả đứng đầu không phải lời chửi mắng thô bạo, mà là một câu nói quen thuộc trong nhiều gia đình.

"Con nhìn con nhà người ta đi, rồi nhìn lại bản thân mình xem!" - câu nói này chiếm 15,04% số lựa chọn, cao hơn gấp đôi vị trí thứ hai là "Con đúng là vô dụng", với 6,29%.

Một khảo sát khác của Báo Thanh niên Trung Quốc năm 2024, thực hiện trên 1.001 người trẻ, cũng cho thấy 61,6% người tham gia khẳng định hành vi của cha mẹ khiến họ phản cảm nhất là "thường xuyên đem mình ra so sánh với người khác".

Những kết quả này cho thấy việc so sánh con với người khác có thể trở thành nguồn gốc của sự tổn thương, làm suy giảm lòng tự tin và tạo khoảng cách trong quan hệ gia đình.

Sự tổn thương lớn nhất đôi khi đến từ những lời so sánh của cha mẹ

Áp lực đến từ sự so sánh, còn nỗi đau nảy sinh từ những kỳ vọng quá lớn.

Trong chương trình truyền hình thực tế Daughters and Mothers của Trung Quốc, diễn viên Đào Hân Nhiên từng bật khóc khi kể về người mẹ làm giáo viên của mình. Khi còn đi học, dù đạt 98 điểm - một số điểm gần như tuyệt đối, cô vẫn có thể bị trách phạt nếu thành tích giảm sút và không còn nằm trong top 3 toàn khối. Trước ống kính, mẹ cô thừa nhận một phần nguyên nhân đến từ lòng hư vinh của bản thân, bởi bà không thể chấp nhận việc con mình kém hơn người khác.

Đây không phải câu chuyện cá biệt. Thẩm Minh Phương, chuyên gia tâm lý thuộc đường dây hỗ trợ tâm lý 12355 của Đoàn Thanh niên thành phố Gia Hưng, từng tiếp nhận trường hợp một học sinh lớp 7 tên Tiểu Chương.

Sau một cuộc tranh cãi gay gắt với bố về chuyện học hành, em bỏ nhà đi. Khi gọi đến đường dây hỗ trợ tâm lý, Tiểu Chương bật khóc và nói rằng mình quá đau khổ, cảm thấy cuộc sống chẳng còn ý nghĩa.

Em kể rằng bố thường xuyên nóng nảy, áp đặt và thích so sánh em với những bạn bè đồng trang lứa có thành tích tốt hơn. Dù đã rất cố gắng, em vẫn không thể khiến bố hài lòng. Điều em mong muốn nhất là được bố tin tưởng. Thế nhưng, em dần không dám bày tỏ suy nghĩ thật của mình.

Với người lớn, câu nói "Con nhìn người ta đi" có thể chỉ là lời nhắc nhở nhằm thúc đẩy con tiến bộ. Nhưng trong nhận thức của trẻ, nó dễ bị hiểu thành sự phủ nhận toàn bộ những nỗ lực của bản thân. Theo thời gian, trẻ có thể rơi vào vòng luẩn quẩn của những suy nghĩ tiêu cực: "Mình chưa đủ tốt; bố mẹ không yêu con người thật của mình mà chỉ thích những đứa trẻ xuất sắc hơn; dù cố gắng đến đâu, mình cũng khó đuổi kịp người khác, nên nỗ lực cũng chẳng có ý nghĩa".

Trong tâm lý học, việc liên tục so sánh bản thân với những người được xem là vượt trội hơn được gọi là so sánh xã hội hướng lên. Khi cha mẹ thường xuyên dùng những đứa trẻ giỏi giang hơn làm thước đo, con có thể dần đánh mất sự tự tin và cảm giác về giá trị của bản thân.

Một nghiên cứu theo dõi học sinh trung học cơ sở của Đại học Sư phạm Hoa Đông năm 2023, cho biết những trẻ thường xuyên bị so sánh với người khác có mức độ tự đánh giá giá trị bản thân giảm trung bình 19%, trong khi mức độ lo âu tăng 34%. Điều này cho thấy tổn thương do những lời so sánh gây ra có thể không bộc lộ ngay lập tức, nhưng dần ảnh hưởng đến tính cách và cách trẻ nhìn nhận chính mình.

Một số trẻ trở nên tự ti, thường xuyên phủ nhận năng lực bản thân. Một số khác phản kháng mạnh mẽ mỗi khi cha mẹ nhắc đến người khác. Cũng có những người trưởng thành trong tâm thế cạnh tranh không ngừng, luôn phải chứng minh giá trị của mình và khó chấp nhận việc bản thân chỉ là một người bình thường. Dù biểu hiện khác nhau, những trải nghiệm ấy đều có thể khiến trẻ phải chịu áp lực tâm lý kéo dài.

Sai lầm trong giáo dục gia đình khi coi sự so sánh là cách thúc đẩy con tiến bộ

Chuyên gia tư vấn tâm lý Trung Quốc Kiếm Thánh Miêu Đại Sư từng chia sẻ một câu chuyện khiến ông day dứt. Trong một buổi ăn uống, có một cậu bé đi cùng mẹ. Cậu hào hứng kể rằng mình vừa giành được giải thưởng về môn Ngữ văn, nhưng chưa kịp nói hết câu đã bị mẹ dội một gáo nước lạnh: "Đạt giải viết văn thì có gì ghê gớm? Con phải giỏi như thầy Châu ngồi đối diện đây này, viết sách bán được hàng trăm nghìn cuốn mới đáng tự hào!".

Vị chuyên gia vội lên tiếng khen cậu bé đã làm rất tốt, nhưng người mẹ không đồng tình. Bà cho rằng mình đang sử dụng phương pháp khích tướng, bởi con trai vốn lười biếng, nếu không bị kích thích thì sẽ chẳng chịu chủ động tiến bộ.

Sau đó, người mẹ tiếp tục kể về những đứa trẻ trong họ hàng, nào là người đỗ trường danh tiếng, nào là người kiếm được nhiều tiền, rồi bày tỏ sự thất vọng vì con trai không bằng họ. Tâm trạng cậu bé thay đổi từ vui vẻ, phấn khích sang buồn bã, thất vọng, rồi tức giận. Trong lúc mất kiểm soát, cậu cầm dao ăn và định đâm vào chính mình. Buổi gặp mặt vốn vui vẻ kết thúc trong bầu không khí nặng nề.

Nhiều người lớn cho rằng lấy thành tích của những đứa trẻ khác ra làm ví dụ sẽ kích thích tinh thần cạnh tranh, khiến con không cam lòng thua kém và cố gắng vươn lên. Một người cha từng chia sẻ trên nền tảng tư vấn tâm lý rằng ông đã từng tin khích tướng là con đường tắt trong giáo dục con cái. Theo ông, trẻ phải cảm thấy không phục, bị kích thích và đem ra so sánh thì mới có thể tiến nhanh hơn. Ông từng nghĩ đó cũng là một cách thể hiện tình yêu của người cha. Nhưng thực tế có thể hoàn toàn ngược lại.

Trong một trường hợp tư vấn tâm lý, chuyên gia không đưa ra quá nhiều lời khuyên mà yêu cầu người cha thử đổi vai với con. Ông ngồi vào vị trí của đứa trẻ và nghe lại chính những câu nói mà mình thường dùng để trách mắng con.

"Con nhìn người ta làm được mà xem, tại sao con lại không làm được?";

"Bố mẹ nói những điều này cũng chỉ vì muốn tốt cho con, con tức giận cái gì?";

"Nếu cứ tiếp tục như vậy, sau này con có thể làm nên trò trống gì?";

Chỉ ba câu nói ấy cũng đủ khiến người cha im lặng rất lâu. Sau đó, ông thừa nhận rằng lần đầu tiên mình thực sự hiểu được cảm giác của con khi phải nghe những lời trách móc như vậy.

Đó không phải thông điệp "Con có thể làm tốt hơn", mà là "Con hiện tại chưa đủ tốt". Đó cũng không phải động lực giúp trẻ tiến bộ, mà có thể trở thành cảm giác bị hạ thấp và xúc phạm. Sự so sánh giống như một lưỡi dao cùn, từng chút một bào mòn lòng tự tin của trẻ. Đồng thời, nó cũng có thể làm gián đoạn con đường giao tiếp giữa cha mẹ và con cái.

Theo một khảo sát của Truyền thông Sinh viên Trung Quốc, 35,35% sinh viên đại học không muốn trò chuyện với cha mẹ. Nguyên nhân hàng đầu là sợ bị giảng giải, trách móc và đem ra so sánh với người khác.

Khi đó, gia đình vốn nên là nơi trẻ cảm thấy an toàn và được yêu thương lại trở thành một đấu trường, nơi mọi thành tích đều có thể bị đem ra cân đo. Sự lạnh nhạt và xa cách của trẻ đôi khi bắt đầu từ chính những lời so sánh được người lớn lặp đi lặp lại mỗi ngày.

Giáo dục gia đình tốt không cần so sánh, mà cần thấu hiểu và chấp nhận con

Chuyên gia Du Mẫn Hồng, nhà sáng lập New Oriental (Tập đoàn Giáo dục và Công nghệ New Oriental) - tập đoàn dịch vụ giáo dục tư nhân lớn nhất tại Trung Quốc, từng chia sẻ rằng cha mẹ thường thích so sánh con mình với con người khác, nhưng ông cho rằng điều đó không thực sự phù hợp. Mỗi đứa trẻ là một cá thể độc lập, giống như một cái cây riêng biệt. Nếu mọi cái cây trên thế giới đều phát triển thành một hình dáng giống hệt nhau, thế giới cũng sẽ mất đi sự đa dạng và sức sống.

Trong giáo dục, điều quan trọng là cha mẹ học cách chấp nhận những điểm riêng biệt của con, đồng thời giúp trẻ phát triển dựa trên khả năng và nhu cầu của chính mình.

Thứ nhất, hạn chế so sánh với người khác và chú ý nhiều hơn đến bản thân trẻ.

Nhà tư vấn tâm lý Trung Quốc Trâu Tuấn từng tiếp xúc với một nam sinh lớp 8 phải nghỉ học suốt nửa năm. Mẹ em thường xuyên lấy người chị họ có thành tích nằm trong top 10 của khối ra làm hình mẫu, đồng thời trách con trai ngay cả điểm đạt yêu cầu cũng không đạt được. Cuối cùng, cậu bé tự nhốt mình trong phòng và không muốn ra ngoài.

Sau một vài lần trò chuyện, chuyên gia nhận ra rằng cậu bé vốn bị mẹ đánh giá là kém cỏi thực chất có niềm đam mê đặc biệt với công nghệ. Em âm thầm tiết kiệm tiền tiêu vặt trong hai năm, tìm kiếm linh kiện và tự tay lắp ráp ba chiếc máy bay không người lái, trong đó chiếc có khả năng bay cao tới 100 mét.

Chuyên gia khuyên gia đình ngừng lấy những đứa trẻ khác làm thước đo, thay vào đó hãy tìm cách định hướng dựa trên sở thích của con. Sau đó, cậu bé được tham gia đội tuyển dự bị cho cuộc thi sáng tạo khoa học kỹ thuật dành cho thanh thiếu niên cấp tỉnh, đồng thời chủ động đề nghị giáo viên giúp mình học bù kiến thức Vật lý và Toán học để trở lại trường.

Khi không còn bị mắc kẹt trong những lời đánh giá rằng mình kém cỏi hơn người khác, trẻ có cơ hội tìm lại sự hứng thú và định hướng của bản thân. Ở phía cha mẹ, thay vì liên tục nhìn sang người khác, cha mẹ có thể giúp con so sánh với chính mình trong quá khứ, nhận ra những tiến bộ dù nhỏ và hiểu rằng nỗ lực của bản thân vẫn có ý nghĩa.

Thứ hai, tránh phủ nhận và dán nhãn, hãy trao đổi cụ thể về vấn đề.

Những lời so sánh gây tổn thương thường có điểm chung là lấy một vấn đề cụ thể để phủ nhận toàn bộ con người của trẻ.

"Con nhìn người ta giỏi giang thế nào đi, chỉ có con là kém cỏi", "Ai cũng làm được, tại sao riêng con lại không làm được?"... - Những câu nói này không chỉ phê bình một bài kiểm tra hay một việc chưa hoàn thành, mà còn khiến trẻ cảm thấy toàn bộ giá trị của mình bị phủ nhận.

Khi con có kết quả học tập không tốt, thay vì nói "Con nhìn người ta xuất sắc thế nào, đúng là chẳng được tích sự gì", cha mẹ có thể bình tĩnh trao đổi: "Lần này kết quả chưa tốt cũng không sao. Chúng ta cùng tìm hiểu nguyên nhân và xem lần sau có thể cải thiện ở đâu".

Cách nói thứ hai không có nghĩa là cha mẹ bỏ qua sai sót hay không đặt ra yêu cầu với con. Điều quan trọng là phân biệt giữa một kết quả chưa tốt và giá trị của cả một con người. Trẻ cần được hướng dẫn để sửa lỗi, thay vì phải mang cảm giác mình là một đứa trẻ kém cỏi.

Thứ ba, hạn chế áp đặt và thuyết giảng, tạo cho con cảm giác an toàn.

Khi con thi không tốt, đôi khi việc cha mẹ kiềm chế những lời trách móc còn có tác dụng hơn cả một buổi tối liên tục giảng giải. Trẻ có thể hiểu mình đã mắc lỗi ở đâu. Điều khiến trẻ lo sợ không chỉ là kết quả kém, mà còn là thái độ của cha mẹ sau khi biết kết quả ấy.

Cha mẹ càng vội vàng chỉ trích, trẻ càng có xu hướng khép mình và không muốn chia sẻ. Ngược lại, khi người lớn giữ được bình tĩnh, trẻ sẽ dễ dàng nói ra những khó khăn thực sự. Khi cảm thấy mình được lắng nghe và tôn trọng, trẻ cũng có thêm niềm tin để tìm cách giải quyết vấn đề.

Một môi trường gia đình có sự bao dung và chấp nhận không đồng nghĩa với việc nuông chiều hay buông lỏng kỷ luật. Đó là nơi trẻ có thể mắc sai lầm, chịu trách nhiệm về hành động của mình và tiếp tục cố gắng mà không phải nghi ngờ giá trị của bản thân chỉ vì một lần thất bại.

Theo QQ