Sao Mai Huyền Trang được vinh danh "Nghệ sĩ tiên phong gìn giữ âm nhạc dân gian"

Ngày 22/9/2026, tại Hội nghị quốc tế "Khúc ca Hòa Bình - Đối thoại Văn hóa và Tri thức" ở Athens, Hy Lạp, ca sĩ Nguyễn Thị Huyền Trang được Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam trao chứng nhận "Nghệ sĩ tiên phong gìn giữ và phát huy âm nhạc dân gian 2026". Danh hiệu là dấu mốc đáng nhớ sau 13 năm kể từ khi cô giành giải Nhất dòng nhạc Dân gian Sao Mai 2013, đồng thời là dịp để nhìn lại một hành trình bền bỉ học hỏi từ những người thầy, không ngừng làm mới bản thân nhưng vẫn giữ trọn sự khiêm tốn trước di sản âm nhạc dân tộc.

Nhìn lại 13 năm kể từ Sao Mai 2013, bên cạnh nỗ lực làm mới âm nhạc dân gian, hành trình của Huyền Trang còn cho thấy một phẩm chất quan trọng của người làm nghề: Sự cầu thị, tinh thần trách nhiệm với sản phẩm và ý thức tri ân những người thầy đã góp phần tạo dựng nên mình.

Danh hiệu tại Athens và hành trình cầu thị từ hai lần dự thi Sao Mai

Ngày 22/9/2026 tại Athens, Hy Lạp, trong khuôn khổ Hội nghị quốc tế "Khúc ca Hòa Bình - Đối thoại Văn hóa và Tri thức" do Liên đoàn các Hội UNESCO Châu Âu và Bắc Mỹ tổ chức, nhân dịp Lễ ký kết Thỏa thuận hợp tác giữa Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam và Liên đoàn các Hội UNESCO Châu Âu và Bắc Mỹ, Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam đã tổ chức vinh danh và trao chứng nhận "Nghệ sĩ tiên phong gìn giữ và phát huy âm nhạc dân gian 2026" (Pioneering Artist in Safeguarding and Promoting Folk Music 2026) cho ca sĩ Nguyễn Thị Huyền Trang. Ông Ioannis Maronitis, Chủ tịch Liên đoàn các Hội UNESCO khu vực châu Âu và Bắc Mỹ (EFUCA), đồng thời là Chủ tịch Hiệp hội Câu lạc bộ UNESCO Piraeus và Quần đảo (Hy Lạp), là người trao giải thưởng này.

Danh hiệu được Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam xét chọn trên cơ sở đánh giá nhiều tiêu chí liên quan đến quá trình hoạt động nghệ thuật, những đóng góp trong việc bảo tồn, sáng tạo và lan tỏa các giá trị âm nhạc dân gian, cũng như khả năng đưa di sản âm nhạc truyền thống đến gần hơn với công chúng đương đại và bạn bè quốc tế. Việc lựa chọn Huyền Trang là sự ghi nhận đối với những nỗ lực bền bỉ của nữ nghệ sĩ trong hành trình kết nối âm nhạc dân gian với đời sống đương đại, đồng thời tôn vinh vai trò của nghệ sĩ trong việc gìn giữ, kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Được trao trong một diễn đàn quốc tế về hòa bình, văn hóa và tri thức, danh hiệu cũng tạo thêm một không gian để những giá trị âm nhạc dân gian Việt Nam được giới thiệu, kết nối và lan tỏa tới cộng đồng UNESCO cùng công chúng quốc tế.

Chia sẻ về niềm vui này, Huyền Trang bày tỏ: "Tôi rất hạnh phúc khi nhận được danh hiệu này, bởi đó không chỉ là một sự ghi nhận, động viên mà còn tiếp thêm cho tôi sự tin tưởng rằng con đường âm nhạc mình lựa chọn là đúng đắn. Việc gìn giữ và phát huy những giá trị truyền thống, di sản, bản sắc của mỗi quốc gia trong xu thế hội nhập toàn cầu là không hề dễ dàng, Việt Nam cũng vậy. Là một nghệ sỹ trẻ theo đuổi phong cách âm nhạc dân gian suốt hơn chục năm qua, tôi luôn ý thức được việc này, và quyết tâm theo đuổi để không chỉ phát triển sự nghiệp, mà còn góp phần gìn giữ và phát huy những tinh hoa, bản sắc của Việt Nam. Khi sang Hy Lạp để nhận vinh dự này, được giao lưu với các nghệ sỹ và xem đoàn nghệ thuật Văn nghệ dân gian và Múa truyền thống Crete tại Thủ đô Athens biểu diễn, tôi càng hiểu thêm giá trị nghệ thuật truyền thống của mỗi quốc gia quan trọng như thế nào, và điều đó càng thúc giục tôi phải hoàn thiện bản thân mình hơn nữa để hành trang của mình thêm vững chắc trên con đường âm nhạc dân gian mà tôi đã lựa chọn và theo đuổi".

Nhìn lại hành trình 13 năm của nữ ca sĩ từ danh hiệu này, có một điều đáng chú ý: sự trưởng thành của Huyền Trang không chỉ thể hiện ở số lượng album, MV hay những thử nghiệm về phong cách, mà đằng sau những thay đổi về cách hát, hòa âm, phối khí là một quá trình học nghề tương đối bền bỉ. Huyền Trang không phải đến Sao Mai lần đầu tiên đã giành chiến thắng. Năm 2011, cô từng lọt vào vòng toàn quốc, rồi trở lại cuộc thi hai năm sau, và khoảng thời gian ấy là một quá trình tiếp tục học tập, rèn luyện trước khi cô giành giải Nhất dòng nhạc Dân gian Sao Mai 2013. Chi tiết đó phần nào cho thấy một thái độ đáng lưu ý trong nghề biểu diễn: thất bại hay kết quả chưa như mong muốn không nhất thiết là dấu chấm hết, mà có thể trở thành dữ liệu để nghệ sĩ nhìn lại chính mình.

Ngay cả khi đã trở thành Quán quân Sao Mai, Huyền Trang cũng không xem danh hiệu là một sự bảo chứng vĩnh viễn. Với ca sĩ, đặc biệt là ca sĩ theo đuổi dân gian, giọng hát cần được rèn luyện liên tục, cách xử lý tác phẩm càng cần thay đổi khi tuổi nghề, trải nghiệm và thẩm mỹ của công chúng thay đổi. Có lẽ vì thế mà trong hành trình của Huyền Trang, sự "làm mới" diễn ra khá từ tốn, không phải những cuộc thay đổi nhằm phủ nhận cái đã có, mà thường bắt đầu bằng việc nghe góp ý, điều chỉnh kỹ thuật, tiết chế những luyến láy, thay đổi cách nhả chữ và tìm thêm những không gian hòa âm khác cho chất liệu dân gian. Sự cầu thị trong nghệ thuật đôi khi không thể hiện bằng những tuyên bố lớn, mà nằm ở khả năng chấp nhận rằng một sản phẩm vẫn có thể tốt hơn và bản thân nghệ sĩ vẫn còn điều phải học.

Album đầu tay "Lời trái tim" năm 2015 là một ví dụ khá rõ. Huyền Trang từng quyết định bỏ một số lượng lớn đĩa đã hoàn thành để thực hiện lại khi cảm thấy chưa hài lòng về phần thể hiện. Quá trình quay 10 MV đi kèm album cũng được đầu tư công phu tại nhiều vùng quê, trong điều kiện thời tiết không thuận lợi. Có thể tranh luận về mức độ thành công nghệ thuật của từng sản phẩm, nhưng thái độ không dễ dãi với sản phẩm của chính mình là điều quan trọng, bởi trách nhiệm đầu tiên của người nghệ sĩ không phải là tạo ra thật nhiều tác phẩm, mà là chịu trách nhiệm về chất lượng của những gì mình đưa đến công chúng.

Người thầy không chỉ dạy kỹ thuật

Trong hành trình của một ca sĩ dân gian, người thầy có vai trò đặc biệt. Kỹ thuật thanh nhạc có thể giúp người hát kiểm soát hơi thở, âm vực hay vị trí âm thanh, nhưng để hát được "chất" của từng vùng dân ca lại cần một lớp hiểu biết sâu hơn về ngôn ngữ, văn hóa và cảm xúc. Huyền Trang từng có thời gian được NSND Thu Hiền hướng dẫn trong quá trình chuẩn bị Sao Mai 2013. Nữ nghệ sĩ gạo cội không chỉ sửa kỹ thuật mà còn phân tích từng câu, từng chữ, chỉ ra sự khác nhau trong cách thể hiện các vùng dân ca. 

Huyền Trang từng chia sẻ rằng qua những bài như "Trở về" hay "Thương ơi điệu ví", cô học được ở NSND Thu Hiền cách luyến láy mềm mại, và quan trọng hơn là phải hiểu nguồn gốc, phong cách của từng tác phẩm trước khi hát. Đó là một bài học có ý nghĩa vượt khỏi phạm vi một cuộc thi, bởi dân gian không phải một kiểu hát chung: Quan họ không thể được xử lý giống ví, giặm, một ca khúc lấy cảm hứng từ ca trù cũng không thể được thể hiện bằng cùng một hệ thống luyến láy của dân ca Nghệ Tĩnh. Người hát muốn sáng tạo trước hết phải hiểu mình đang đứng trên nền tảng nào.

Những người thầy, người đi trước từng góp phần dìu dắt, truyền nghề và đưa ra những nhận xét chuyên môn cho Huyền Trang còn có Nhà giáo Hồ Mộ La, NSND Thanh Hoa, NSND Rơ Chăm Phiang, NSƯT Thu Hằng, ca sĩ Anh Thơ. Báo chí nhiều lần ghi nhận mối quan hệ gắn bó của nữ ca sĩ với những nhà giáo, nghệ sĩ thuộc các thế hệ đi trước. Đáng chú ý, sự tri ân ấy không chỉ dừng ở lời nói. Năm 2019, Huyền Trang phát hành MV "Người lái đò" đúng dịp Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11 như một món quà dành cho những người làm nghề giáo, cũng là cách bày tỏ lòng biết ơn với những người đã dạy dỗ mình.

Biết ơn quá khứ nhưng không sao chép quá khứ, trách nhiệm không dừng lại ở một danh hiệu

Có một điểm tưởng như nghịch lý nhưng thực tế lại rất quan trọng: Người nghệ sĩ càng trân trọng những người thầy càng không nên trở thành bản sao của thầy. Người thầy trao cho học trò phương pháp, nền tảng thẩm mỹ và kinh nghiệm nghề nghiệp, còn phần việc tiếp theo của học trò là từ nền tảng ấy tạo ra tiếng nói riêng. Khi mới xuất hiện, giọng hát và dòng nhạc của Huyền Trang khó tránh khỏi việc được đặt cạnh những tên tuổi đi trước như Thu Hiền, Anh Thơ, Tân Nhàn. Chính Huyền Trang cũng từng nhận thức rằng việc tìm lối đi riêng là một trong những khó khăn lớn đối với ca sĩ trẻ theo dòng dân gian. Sau đó, cô chọn hướng hát nhẹ nhàng, bay bổng và tinh tế hơn thay vì đẩy lối hát dân gian theo một công thức quá đậm đặc.

Từ "Lời trái tim", "Đóa sen ngời", "Mãi vẹn nguyên", "Không can chi mô", "Về miền ký ức" đến "Quê ơi", quá trình ấy được mở rộng dần. Chất liệu truyền thống vẫn là nền tảng, nhưng Huyền Trang thử nghiệm thêm semi-classic, nhạc nhẹ, trữ tình và sau này là pop, mỗi thử nghiệm cũng là một cách để người nghệ sĩ tránh tự lặp lại. Sự tri ân đúng nghĩa vì thế không phải giữ nguyên cách hát của thế hệ trước, mà là tiếp nhận những gì người đi trước truyền lại, hiểu giá trị của nó và tìm cách làm cho giá trị ấy tiếp tục tồn tại trong một thời đại khác.

Với một nghệ sĩ theo đuổi âm nhạc dân gian, khái niệm trách nhiệm còn rộng hơn trách nhiệm đối với giọng hát cá nhân. Khi sử dụng một làn điệu, phương ngữ, hình ảnh văn hóa hay chất liệu truyền thống, nghệ sĩ đồng thời đang đưa đến công chúng một cách hiểu về di sản. Nếu xử lý hời hợt, di sản có thể trở thành một lớp trang trí; nếu quá dè dặt, sản phẩm lại khó bước khỏi phạm vi quen thuộc để đến với công chúng mới. Do đó, làm mới dân gian luôn đòi hỏi hai thái độ tưởng như đối lập: Mạnh dạn sáng tạo nhưng khiêm tốn trước di sản.

Danh hiệu tại Athens sau 13 năm làm nghề là một dấu mốc đáng kể đối với Huyền Trang, nhưng đồng thời cũng đặt ra một yêu cầu cao hơn. Sự ghi nhận càng lớn, trách nhiệm đối với những sản phẩm tiếp theo càng rõ ràng. "Tiên phong" không chỉ là đi trước trong một thời điểm, mà còn phải tiếp tục tìm kiếm, tự làm mới và giữ được chuẩn mực nghề nghiệp trong một hành trình dài. Từ Sao Mai 2013 đến Athens 2026, bên cạnh câu chuyện làm mới âm nhạc dân gian, có thể nhìn thấy ở Huyền Trang một mạch khác ít ồn ào hơn: Học từ những người đi trước, biết lắng nghe, không dễ hài lòng với chính mình và luôn nhớ những người đã góp phần tạo dựng con đường mình đang đi. Bởi trong nghệ thuật, tài năng có thể giúp một người được chú ý, nhưng để đi đường dài còn cần sự cầu thị và trách nhiệm. Và đôi khi, cách một nghệ sĩ biết ơn những người thầy cũng chính là thước đo cho cách họ ứng xử với nghề và với những giá trị mà mình được trao truyền.