Chân chữ X khiến nhiều người lo lắng: Có phải cứ đầu gối chụm vào nhau là bất thường, muốn sửa phải can thiệp?

Không ít người tìm kiếm cách khắc phục để đôi chân trông cân đối hơn, nhưng điều quan trọng không chỉ nằm ở hình dáng bên ngoài, mà còn là độ tuổi, mức độ lệch trục và những ảnh hưởng thực tế đến khả năng vận động.

Chân chữ X là dáng chân có thể khiến người này tự ti khi mặc quần short, váy ngắn, người khác lo lắng vì thường xuyên đau đầu gối hoặc cảm thấy dáng đi thiếu cân đối. Khi hình ảnh đôi chân được chia sẻ lên mạng xã hội để hỏi ý kiến, câu chuyện nhanh chóng mở rộng từ vấn đề thẩm mỹ sang những câu hỏi liên quan đến sức khỏe: Chân chữ X có phải bệnh lý không, tình trạng này có ảnh hưởng đến khớp gối về lâu dài và liệu có cách nào giúp chân thẳng trở lại mà không cần phẫu thuật?

Tuy nhiên, chân chữ X không phải tình trạng có thể đánh giá chính xác chỉ bằng một bức ảnh, và cũng không phải cứ có đầu gối hướng vào trong là cần điều trị. Để hiểu đúng vấn đề, cần nhìn vào các dữ liệu y khoa, thay vì chỉ dựa trên những lời khuyên truyền miệng hoặc kinh nghiệm cá nhân được chia sẻ trên mạng.

Chân chữ X là gì, xuất hiện ở những độ tuổi nào?

Trong y khoa, chân chữ X được gọi là genu valgum, là tình trạng hai đầu gối hướng vào trong, thường có thể chạm nhau khi đứng thẳng, trong khi hai mắt cá chân vẫn cách xa nhau. Đây là một dạng biến đổi trục chi dưới, có thể gặp ở trẻ nhỏ, thanh thiếu niên và người trưởng thành, nhưng nguyên nhân cũng như ý nghĩa sức khỏe sẽ khác nhau tùy từng trường hợp.

Ở trẻ nhỏ, chân chữ X có thể là một phần của quá trình phát triển sinh lý bình thường. Theo Hội Chỉnh hình Nhi khoa Bắc Mỹ (POSNA), trục gối bắt đầu chuyển sang hướng valgus khoảng 2 tuổi, rõ nhất ở giai đoạn 3-4 tuổi, sau đó dần ổn định hơn vào khoảng 7 tuổi. POSNA nhấn mạnh rằng phần lớn trẻ dưới 6 tuổi được đưa đi khám vì chân chữ X thực chất có biến đổi sinh lý bình thường, không phải bệnh lý cần can thiệp.

Ảnh minh họa

Ở thanh thiếu niên và người trưởng thành, nếu trục chân vẫn lệch rõ, ngày càng tăng hoặc gây đau và hạn chế vận động, cần được đánh giá kỹ hơn. Một số trường hợp là biến đổi còn tồn tại từ nhỏ, trong khi những trường hợp khác có thể liên quan đến chấn thương, bệnh lý xương hoặc các vấn đề ở khớp.

Điều này cũng có nghĩa rằng không thể áp dụng cùng một tiêu chuẩn cho tất cả mọi người. Một đứa trẻ 3-4 tuổi có đầu gối hướng vào trong có thể chỉ đang trải qua một giai đoạn phát triển tự nhiên, nhưng tình trạng tương tự ở người trưởng thành, đặc biệt khi kèm đau gối hoặc dáng đi bất thường, cần được xem xét trong bối cảnh khác.

Những con số đáng chú ý: Chân chữ X phổ biến đến đâu?

Theo bài viết của VnExpress Sức khỏe năm 2022, dẫn số liệu từ Bệnh viện Nhi đồng Boston (Mỹ), khoảng 75% trẻ trong nhóm tuổi 3-5 được đề cập có tình trạng chân chữ X, và phần lớn sẽ tự điều chỉnh khi lớn lên. Theo thông tin đưa thì tỷ lệ khoảng 99% trong nhóm này trở về trục chân bình thường hơn vào khoảng 7-8 tuổi. 

Ở nhóm thanh thiếu niên, một nghiên cứu đăng trên Israel Medical Association Journal năm 2018 cung cấp số liệu cụ thể hơn. Nhóm nghiên cứu phân tích dữ liệu của 47.588 người được đánh giá trong quá trình tuyển nghĩa vụ quân sự tại Israel trong 11 năm, ghi nhận tỷ lệ chân chữ X là 5,6%, tương đương 2.639 trường hợp theo tiêu chí đo khoảng cách giữa hai mắt cá chân từ 4 cm trở lên. Tỷ lệ được ghi nhận ở nữ là 9,4%, cao hơn nam giới với 2,9%. Nghiên cứu cũng tìm thấy mối liên quan giữa chân chữ X với tình trạng thừa cân và béo phì trong nhóm được khảo sát.

Một nghiên cứu khác tại Iran, công bố năm 2020, khảo sát 280 người thừa cân hoặc béo phì đến khám tại bệnh viện trong giai đoạn 2017-2018, ghi nhận tỷ lệ chân chữ X là 10%. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu này có tới 97,1% người tham gia thuộc nhóm béo phì, nên kết quả không thể đại diện cho toàn bộ người trưởng thành. Các tác giả ghi nhận mối liên quan giữa một số chỉ số hình thái đầu gối với BMI, nhưng thiết kế nghiên cứu không đủ để khẳng định béo phì là nguyên nhân trực tiếp gây ra chân chữ X.

Những số liệu trên cho thấy chân chữ X không phải hiện tượng hiếm gặp, nhưng cũng không thể gộp các tỷ lệ ở trẻ nhỏ, thanh thiếu niên và người trưởng thành thành một con số chung. Đặc biệt, tỷ lệ phát hiện một dạng lệch trục khi khám sàng lọc không đồng nghĩa với tỷ lệ người mắc bệnh cần điều trị.

Chân chữ X có thể ảnh hưởng đến dáng đi và khớp gối ra sao?

Phần lớn trường hợp chân chữ X sinh lý ở trẻ nhỏ không gây hạn chế chức năng đáng kể và có xu hướng cải thiện theo tuổi. Tuy nhiên, khi tình trạng lệch trục rõ rệt hoặc kéo dài bất thường, sự phân bố lực qua khớp gối có thể thay đổi, từ đó ảnh hưởng đến cách vận động và làm tăng nguy cơ xuất hiện một số vấn đề cơ xương khớp ở những trường hợp phù hợp.

Theo tài liệu chuyên môn của POSNA, đau đầu gối là một trong những triệu chứng thường gặp ở người được đánh giá vì chân chữ X bệnh lý; một số trường hợp có thể đi kèm dáng đi xoay bàn chân ra ngoài hoặc tình trạng xương bánh chè dịch chuyển lệch ra ngoài. Hiệp hội này khuyến nghị bác sĩ đánh giá không chỉ hình dáng chân mà còn cả đau đớn và giới hạn chức năng khi người bệnh vận động.

Với người trưởng thành, chân chữ X có thể khiến họ chú ý đến sự cân đối của vóc dáng, nhưng mức độ lệch trục và triệu chứng mới là những yếu tố quan trọng khi đánh giá sức khỏe. Không phải ai có dáng chân chữ X cũng sẽ bị thoái hóa khớp gối, và cũng không thể quy mọi trường hợp đau gối cho hình dáng chân.

Một số tài liệu chỉnh hình ghi nhận rằng biến dạng trục chi dưới kéo dài, nếu đủ nghiêm trọng và làm thay đổi cơ học khớp, có thể liên quan đến tổn thương khớp theo thời gian. Tuy nhiên, mức độ nguy cơ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm vị trí và độ lớn của biến dạng, tình trạng sụn khớp, tiền sử chấn thương, tuổi và mức độ hoạt động thể chất. Vì vậy, không nên dùng nguy cơ dài hạn để khiến tất cả những người có chân chữ X lo sợ hoặc tìm cách can thiệp khi chưa có chỉ định.

Có thể khắc phục chân chữ X bằng tập luyện hay phải phẫu thuật?

Đây là câu hỏi được nhiều người quan tâm nhất, đặc biệt với những người mong muốn cải thiện dáng chân mà không phải trải qua các thủ thuật xâm lấn. Câu trả lời phụ thuộc vào nguyên nhân, độ tuổi, mức độ lệch trục và việc tình trạng này có gây triệu chứng hay không.

Ảnh minh họa

Với trẻ nhỏ có chân chữ X sinh lý, theo dõi sự phát triển thường là lựa chọn phù hợp; không phải trường hợp nào cũng cần giày chỉnh hình, nẹp hoặc các bài tập chuyên biệt. POSNA cho biết chân chữ X sinh lý thường được xử trí bảo tồn, trong khi những trường hợp bệnh lý kéo dài hoặc tiến triển có thể cần đánh giá và điều trị chuyên khoa.

Tập luyện có thể giúp tăng cường sức mạnh cơ, cải thiện khả năng kiểm soát vận động và hỗ trợ chức năng khớp ở một số người, nhưng cần phân biệt điều đó với việc thay đổi cấu trúc xương. Các bài tập được chia sẻ trên mạng có thể hữu ích nếu phù hợp với tình trạng của người tập, song chưa có cơ sở để khẳng định một vài động tác đơn giản có thể làm thẳng trục xương ở tất cả trường hợp chân chữ X.

Tương tự, không nên tự mua nẹp hoặc giày chỉnh hình với kỳ vọng chắc chắn sửa được dáng chân. Việc sử dụng dụng cụ hỗ trợ cần dựa trên đánh giá chuyên môn và mục tiêu điều trị cụ thể.

Khi nào cần đi khám?

Nếu chỉ nhận thấy đầu gối hơi hướng vào trong mà không đau, không hạn chế vận động và tình trạng không tiến triển, chưa cần mặc định đây là bệnh lý. Tuy nhiên, người có chân chữ X nên được thăm khám nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu như hai chân lệch rõ rệt hoặc không đối xứng, tình trạng ngày càng nặng lên, đau đầu gối kéo dài, đi khập khiễng, cảm giác khớp gối mất vững hoặc gặp khó khăn khi chạy, đi bộ và tham gia các hoạt động thường ngày.

Ở trẻ em, chân chữ X còn rõ sau độ tuổi thường gặp hoặc có biểu hiện tăng dần sau khoảng 7-8 tuổi cũng là lý do để phụ huynh đưa trẻ đi đánh giá, thay vì tự chờ đợi hoặc tìm cách nắn chỉnh tại nhà. Mốc tuổi này không phải ngưỡng chẩn đoán tuyệt đối, nhưng là một dấu hiệu giúp bác sĩ phân biệt biến đổi sinh lý với tình trạng cần theo dõi kỹ hơn.

Chân chữ X có thể là một đặc điểm hình thể, một giai đoạn phát triển bình thường hoặc dấu hiệu của tình trạng cần được điều trị. Vì vậy, thay vì vội vàng tìm cách sửa đôi chân theo một chuẩn thẩm mỹ, điều quan trọng hơn là xác định tình trạng của mình có ảnh hưởng đến sức khỏe hay không và lựa chọn hướng xử trí dựa trên đánh giá y khoa.