Các trường ĐH hàng đầu thế giới và tổ chức WHO chỉ ra bí quyết không ngờ giúp con bạn thông minh hơn những đứa trẻ khác!

Trong đình nghỉ mát ở khu dân cư, hai đứa trẻ đang xếp Lego. Người mẹ từ đầu đến cuối luôn để mắt theo dõi, đưa từng khối gạch, chỉnh từng tư thế cầm; còn người bố ở bên cạnh thì mặc kệ, để con xếp rồi đổ, đổ rồi lại xếp. Kết quả là nửa năm sau, điểm đánh giá tư duy không gian của đứa trẻ do bố chăm sóc đã bỏ xa bạn một khoảng lớn.

Đây không phải là chuyện tiếu lâm. Một nghiên cứu kết hợp giữa Đại học King's College London, Đại học Oxford và Đại học Hoàng gia Luân Đôn (Imperial College London) đã theo dõi 128 cặp bố con. Sau khi kiểm soát các biến số như thu nhập gia đình và độ tuổi của trẻ, họ phát hiện ra rằng: người bố càng chủ động tương tác với con, điểm bài kiểm tra nhận thức của trẻ khi 24 tháng tuổi càng cao.

Thế nhưng ở đây có một tiền đề mấu chốt: không phải chỉ cần "bố có mặt" là xong, mà quan trọng là tương tác thế nào.

Khác biệt từ gốc rễ: Mẹ chú trọng an toàn, bố tập trung giải quyết vấn đề

Mẹ và bố có cách nuôi dạy con khác nhau từ bản chất.

Khi mẹ cùng con chơi xếp hình, phản xạ đầu tiên thường là "cẩn thận kẻo đổ", "xếp cho ngay ngắn vào con". Khi con gặp khó khăn và bế tắc, mẹ lập tức vỗ về cảm xúc rồi xắn tay vào giúp. Sự chăm sóc tỉ mỉ này mang lại cho trẻ cảm giác an toàn tuyệt đối, nhưng về lâu dài, trẻ dễ hình thành thói quen hễ gặp khó khăn là gọi mẹ đầu tiên.

Còn bố thì sao? Khối hình bị đổ, phần lớn các ông bố sẽ nói một câu: "Để bố xem nào, tại sao lại đổ nhỉ?", rồi đứng bên cạnh chờ con tự tìm cách giải quyết.

Cùng một khối gạch, góc nhìn của mẹ là "đừng để rơi vỡ", còn góc nhìn của bố là "rơi rồi thì sao". Sự khác biệt này vô tình kích hoạt các vùng não bộ hoàn toàn khác nhau.

Năm 2012, một nghiên cứu hình ảnh não bộ tại Israel đã chỉ ra một điểm rất thú vị: khi bố mẹ cùng xem video về con mình, vùng não hoạt động mạnh ở người mẹ liên quan đến cảm xúc và phát hiện rủi ro, trong khi ở người bố, vùng hoạt động mạnh lại là vỏ não mới (neocortex), phần chịu trách nhiệm về lập kế hoạch, giải quyết vấn đề và nhận thức xã hội.

Nói cách khác, mẹ bẩm sinh quan tâm đến việc "con có an toàn không", còn bố bẩm sinh lại để ý "chuyện này giải quyết thế nào". Tiến hóa không bao giờ tạo ra những mắt xích thừa thãi. Đã có người mẹ, tự nhiên sẽ không tạo ra một bản sao y hệt. Bố không phải là một "phiên bản nam của mẹ", mà là mảnh ghép bổ khuyết cho vai trò của mẹ.

Những trò nô đùa thể lực: "Phòng gym" cho sự phát triển trí tuệ và EQ

Cách bố chơi cùng con chính là "phòng gym cho não bộ" cần thiết nhất đối với sự phát triển trí tuệ.

Các nhà tâm lý học gọi trò chơi mà các ông bố thường chơi với con nhất là "rough-and-tumble play" - những trò nô đùa thể lực: rượt đuổi, vật lộn, tung hứng trên cao, đại chiến gối ôm. Trông thì lộn xộn, nhưng thực tế lại đòi hỏi não bộ xử lý rất cao.

Khoảnh khắc trước đứa trẻ còn cưỡi trên lưng bố, khoảnh khắc sau đã bị lật nhào đè xuống, nhịp điệu thay đổi khó lường này buộc não bộ của trẻ phải hoạt động hết công suất: Mình có nên buông tay không? Nên phản công hay nhận thua? Lực bố dùng mạnh đến mức nào?

Các nhà thần kinh học phát hiện ra rằng, sau mỗi lượt chơi trò vận động như vậy, mức BDNF (yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não) trong não sẽ tăng lên. Chất này chi phối khả năng học tập bậc cao như trí nhớ và tư duy logic, trực tiếp thúc đẩy sự phát triển của các tế bào thần kinh ở các vùng não liên quan.

Còn một điểm rất dễ bị bỏ qua: khi nô đùa, bố sẽ liên tục đặt ra các ranh giới cho con - "hô dừng là phải dừng ngay", "không được đánh vào mặt", "không được đá vào bụng". Qua quá trình này, thứ trẻ học được không phải là bạo lực, mà hoàn toàn ngược lại: học cách đọc các tín hiệu xã hội, kiểm soát sức lực của bản thân và kiềm chế cảm xúc phấn khích quá đà.

Nghiên cứu theo dõi hàng trăm đứa trẻ của nhà tâm lý học người Canada, Flanders, đã đưa ra kết luận rõ ràng: những đứa trẻ thường xuyên chơi trò nô đùa thể lực với bố có năng lực xã hội và chỉ số EQ cao hơn, biết cách kết bạn và hòa nhập vào tập thể tốt hơn.

Thói quen hỏi "tại sao": Nền móng cho ngôn ngữ và tư duy toán học

Bố chăm con còn có một ưu thế tiềm ẩn khác: bố rất thích hỏi "tại sao".

Đại học Bắc Carolina đã khảo sát 92 gia đình và phát hiện ra một quy luật: trẻ nhỏ học theo lời bố nói lại nắm bắt được lượng từ vựng phong phú hơn. Nguyên nhân là do các mẹ khi chăm con thường có thói quen dùng "ngôn ngữ trẻ con" - "ăn cơm cơm", "đi ngủ ngủ", câu ngắn và vốn từ ít. Trong khi đó, cách nói của bố gần với ngôn ngữ của người lớn hơn, câu dài hơn và rất hay hỏi dồn. Trời đổ mưa, mẹ sẽ dặn: "Đừng để bị ướt nhé". Bố có thể sẽ hỏi: "Đố con biết, mưa từ đâu tới? Rơi xuống đất rồi thì nó chảy đi đâu?".

Nghiên cứu chung của Đại học Delaware và Đại học Temple theo dõi hơn 100 đứa trẻ 3 tuổi đã cho kết quả rất đáng lưu ý: những đứa trẻ có khả năng tái tạo lại các cấu trúc khối hình có biểu hiện tính toán toán học sớm vượt trội hơn hẳn; kỹ năng không gian và kỹ năng toán học ở tuổi lên 5 đều liên quan trực tiếp đến độ phức tạp của việc xếp hình ở tuổi lên 3. Trong khi đó, nghiên cứu từ Đại học Chicago chỉ ra rằng, trẻ từ 26 đến 46 tháng tuổi chơi ghép hình với tần suất và chất lượng càng cao thì điểm kiểm tra chuyển đổi không gian ở mốc 54 tháng tuổi càng tốt và tác động từ chất lượng ghép hình ở bé gái còn rõ rệt hơn cả bé trai.

Những trò chơi tưởng chừng "vô bổ" mà bố hay bày ra, điều khiển xe từ xa để phán đoán hướng và khoảng cách, đi mê cung tìm đường, tháo tung chiếc đồng hồ báo thức cũ để xem bánh răng thực chất đều đang đặt nền móng cho tư duy số học và logic.

Cảnh giác với 4 kiểu "đồng hành giả tạo" của các ông bố

Nhưng cần phải nói rõ một điều: không phải mọi kiểu "bố trông con" đều mang lại hiệu quả.

Đại học Bristol từng thực hiện một nghiên cứu đối chiếu. Họ theo dõi hơn 6.000 bé trai trong các gia đình có cả bố lẫn mẹ và nhận thấy: những đứa trẻ thuở nhỏ được bố chăm sóc một mình hơn 15 giờ mỗi tuần, sau khi đi học, thành tích học tập của một bộ phận trong số đó lại kém hơn những đứa trẻ được cả bố và mẹ cùng chăm sóc.

Các nhà nghiên cứu suy đoán rằng vấn đề nằm ở chất lượng đồng hành. Nhiều ông bố cái gọi là "trông con" thực chất chỉ là ngồi cạnh lướt điện thoại, để con tự chơi một mình. Sự "hiện diện về mặt thể xác" kiểu này chẳng khác gì vắng mặt. Phát hiện nhói lòng hơn là: việc "ngồi cạnh nhau cùng lướt điện thoại" trong nghiên cứu không hề được tính là đồng hành hiệu quả.

Tiêu chuẩn thực sự có giá trị phải là: có phản hồi, có đặt câu hỏi, có bắt tay vào làm, có thử và sai, và có hoàn thành đến cùng.

Bốn kiểu "đồng hành giả tạo" điển hình dưới đây, gia đình bạn có mắc phải không:

Phó mặc cho thiết bị điện tử: Bố hễ rảnh là cho con xem video ngắn, xem phim hoạt hình, mỗi người dán mắt vào một màn hình. Cách tiếp nhận thông tin thụ động này khiến não bộ hầu như không cần suy nghĩ, khả năng tập trung cũng bị bào mòn.

Chỉ nhìn vào kết quả, không chấp nhận sai sót: Chơi trò chơi hễ thua là cáu, làm bài tập hễ sai là mắng. Trẻ sợ mắc lỗi nên dần dà không dám thử sức nữa.

Chỉ toàn ganh đua và thuyết giáo: Chơi bóng là phải thắng, làm bài là phải đúng, mở miệng ra là rao giảng đạo lý. Trẻ không cảm nhận được niềm vui, mối quan hệ giữa bố và con ngày càng căng thẳng.

Coi việc chăm con như một nhiệm vụ: Mẹ giao việc mới làm, thân ở đây nhưng tâm trí ở nơi khác. Trẻ cảm nhận được sự đối phó, tất nhiên sẽ không muốn mở lòng.

5 phương pháp đơn giản giúp bố đồng hành chất lượng cùng con

Vậy rốt cuộc phải đồng hành như thế nào? Thật ra rào cản không hề cao.

Kết quả từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho biết: trung bình mỗi ngày trẻ ở bên bố từ 2 tiếng trở lên sẽ có chỉ số thông minh cao hơn những đứa trẻ khác. Nhưng điều này không có nghĩa là ngày nào cũng phải ép bản thân dành ra đủ 2 tiếng, 20 đến 30 phút toàn tâm toàn ý bên con hiệu quả hơn rất nhiều so với việc ngồi cạnh lướt điện thoại cả ngày trời.

Dưới đây là 5 phương pháp đơn giản ai cũng có thể áp dụng ngay:

Chơi nhiều trò chơi mang tính kiến thiết: Xếp hình khối, ghép tranh, lắp ráp mô hình, thậm chí tận dụng thùng carton chuyển phát nhanh để làm đồ thủ công. Mấu chốt không phải là chơi cái gì, mà là trong quá trình đó hãy thường xuyên hỏi: "Con nghĩ xem tại sao nó lại đổ?", "Còn cách xếp nào khác không nhỉ?".

Ra ngoài nhiều hơn: Cuối tuần leo núi, đi dạo công viên, thấy bất cứ điều gì cũng hãy hỏi thêm một câu: "Con nghĩ xem tại sao lại như thế?". Những kích thích tích cực từ việc khám phá thế giới tự nhiên đối với sự phát triển não bộ là điều mà không lớp học sớm nào có thể thay thế được.

Vận động và nô đùa nhiều hơn: Đá bóng, chạy bộ, trốn tìm, đại chiến gối ôm đều được. Bản thân vận động đã giúp tăng cường lưu lượng máu lên não, trong trò chơi còn có thể dẫn dắt con suy nghĩ chiến lược, dự đoán các tình huống thay đổi.

Hỏi nhiều câu hỏi mở: "Còn cách nào khác không con?", "Theo con thì tại sao lại thế?", hãy nói hai câu này nhiều hơn và bớt nói câu "Con phải làm thế này này". Dù câu trả lời của con có ngây ngô đến đâu, hãy lắng nghe hết rồi mới cùng thảo luận.

Cho phép con thất bại: Thứ con vừa dựng bị đổ sập, đừng vội vàng ra tay giúp đỡ. Hãy nói một câu: "Để bố xem có chuyện gì nào", để con tự nhìn nhận và tìm nguyên nhân. Bảo vệ trí tò mò của con quan trọng gấp trăm lần việc dạy con một điểm kiến thức.

Lời kết: Mẹ giúp con "dám bước đi", bố giúp con "đi được xa"

Sau cùng, xin nhấn mạnh một điều: bài viết này không có ý nói rằng mẹ không quan trọng.

Ở giai đoạn từ 0 đến 3 tuổi, vai trò của người mẹ là không thể thay thế. Cảm giác an toàn, khả năng cảm nhận cảm xúc, sự thấu cảm của trẻ chủ yếu được bồi đắp từ mẹ. Một đứa trẻ có nội tâm vững vàng, cảm nhận được sự bao bọc trọn vẹn mới đủ dũng khí để bước ra khám phá và dám chấp nhận sai lầm.

Giá trị của người bố nằm ở một việc khác, đẩy rộng đường biên nhận thức của con ra xa hơn. Mẹ chịu trách nhiệm giúp con "dám cất bước xuất phát", bố chịu trách nhiệm giúp con "đi được đường dài". Thiếu đi bất kỳ một nửa nào, sự phát triển năng lực của trẻ đều sẽ xuất hiện những khoảng hụt rõ rệt.

Một số liệu khảo sát từ Hội Liên hiệp Phụ nữ Toàn quốc Trung Quốc khiến nhiều người phải suy ngẫm: số gia đình mà cả bố và mẹ cùng chăm sóc con chỉ chiếm 7,5%, trong khi gia đình mà việc kèm con học bài chủ yếu do mẹ gánh vác lên tới 67,5%. Rất nhiều người mẹ phải một mình gánh trọn toàn bộ áp lực nuôi dạy con cái, còn người bố lại vắng bóng trong thời gian dài, điều này không chỉ khiến mẹ kiệt sức, mà con trẻ cũng mất đi một nguồn kích thích phát triển vô cùng quan trọng.

Trong nghiên cứu năm 2013 của nhóm nghiên cứu do Ramchandani dẫn đầu tại Đại học Cambridge, có một chi tiết đáng chú ý: việc người bố tích cực "trò chuyện" với con: đung đưa, trêu đùa, phát ra đủ âm thanh ngộ nghĩnh có thể giúp giảm khoảng 20% nguy cơ trẻ bị tăng động và có hành vi hung hăng khi lên 2 tuổi. Bộ phận tạo nên tác động này chính là thùy trán của não bộ, nơi đang học cách "đạp phanh" để kiềm chế các xung động bộc phát.

Điều quan trọng không chỉ là bố có ở bên cạnh hay không, mà là khi có mặt, bố đang là một người bố như thế nào.