Trong nhiều gia đình Việt, chuyện ông bà cùng tham gia chăm sóc cháu là điều rất quen thuộc. Có gia đình vì bố mẹ bận đi làm nên gửi con cho ông bà từ nhỏ. Cũng có những gia đình cha mẹ cố gắng tự chăm con trong những năm đầu đời rồi mới nhờ ông bà hỗ trợ khi trẻ lớn hơn.

Cùng là những đứa trẻ được yêu thương, nhưng môi trường sống, cách chăm sóc và người đồng hành thường xuyên có thể tạo ra những khác biệt nhất định trong quá trình trưởng thành.

Câu chuyện của một bà mẹ hai con dưới đây là một ví dụ đáng suy ngẫm.

Hai đứa trẻ, hai cách lớn lên

A Liên là mẹ của hai con. Khi sinh con đầu lòng, kinh tế gia đình còn nhiều khó khăn. Hai vợ chồng phải đi làm nên đành để con ở quê sống cùng ông bà.

Vài năm sau, khi điều kiện gia đình ổn định hơn và em bé thứ hai chào đời, A Liên quyết định giữ con bên cạnh để tự chăm sóc.

Đến khi con thứ hai được khoảng 5 tuổi và bắt đầu đi mẫu giáo, cô mới đón con đầu lòng về sống cùng em.

Lúc hai anh em ở cạnh nhau, A Liên bắt đầu nhận ra một số điểm khác biệt khá rõ.

Khả năng tự lập

Con đầu của A Liên khá phụ thuộc vào người lớn trong những sinh hoạt hằng ngày. Khi cần mặc quần áo, lấy đồ hay làm một việc đơn giản nào đó, bé thường gọi bố mẹ đến giúp.

Trong khi đó, em nhỏ dù mới hơn 3 tuổi đã có thể tự làm khá nhiều việc phù hợp với lứa tuổi, từ mặc quần áo, cất đồ chơi đến thực hiện một số việc cá nhân.

Điều này khiến A Liên nhận ra rằng cách người lớn chăm sóc trẻ có thể ảnh hưởng không nhỏ đến khả năng tự lập của con.

Ông bà thường rất thương cháu và có xu hướng chăm sóc kỹ hơn. Nhiều việc vốn trẻ có thể tự làm, ông bà lại nhanh chóng làm thay vì sợ cháu vất vả, làm không tốt hoặc mất thời gian.

Ví dụ, thấy cháu ăn chậm, người lớn có thể đút cho nhanh. Thấy cháu mặc áo lâu, người lớn mặc giúp. Thấy cháu loay hoay cất đồ chơi, người lớn làm luôn.

Những hành động ấy xuất phát từ tình yêu thương, nhưng nếu diễn ra thường xuyên, trẻ có thể ít có cơ hội thực hành các kỹ năng tự phục vụ.

Với trẻ nhỏ, tự lập không phải là làm được những việc lớn. Đó có thể chỉ là tự đi giày, tự mặc quần áo, tự cất đồ chơi hay tự xúc ăn.

Mỗi lần được tự làm, trẻ lại có thêm một chút cảm giác: "Mình có thể làm được."

Cách nói chuyện cũng có thể chịu ảnh hưởng từ môi trường sống

Một điểm khác biệt khác mà A Liên nhận thấy nằm ở cách giao tiếp.

Con lớn từng sống nhiều năm cùng ông bà ở quê nên chịu ảnh hưởng khá rõ từ môi trường xung quanh. Bé đôi khi sử dụng những từ ngữ chưa phù hợp, thậm chí có lúc nói tục vì nghe người lớn hoặc những người xung quanh sử dụng.

Trong khi đó, em nhỏ chủ yếu ở cùng bố mẹ nên cách diễn đạt và vốn từ có phần khác hơn.

Trẻ nhỏ có khả năng bắt chước rất nhanh. Không chỉ học từ sách vở hay những điều cha mẹ trực tiếp dạy, trẻ còn học từ những gì mình nghe thấy và nhìn thấy mỗi ngày.

Nếu người lớn thường xuyên nói chuyện nhẹ nhàng, biết lắng nghe và sử dụng ngôn từ phù hợp, trẻ cũng có nhiều cơ hội hình thành cách giao tiếp tương tự.

Ngược lại, nếu thường xuyên nghe những lời quát mắng, nói tục, chế giễu hoặc cách giao tiếp thiếu tôn trọng, trẻ có thể bắt chước mà không nhận ra rằng đó là hành vi chưa phù hợp.

Vì vậy, điều quan trọng không nằm ở việc trẻ sống với ông bà hay cha mẹ, mà là môi trường giao tiếp xung quanh trẻ như thế nào.

Khả năng đối mặt với thất bại

A Liên cũng nhận thấy hai con có cách phản ứng khá khác nhau khi gặp khó khăn.

Con lớn thường dễ nản khi làm một việc không thành công. Bé có xu hướng bỏ cuộc hoặc không muốn thử lại.

Trong khi đó, em nhỏ được cha mẹ khuyến khích thử sức nhiều hơn. Khi làm sai, bé thường được động viên làm lại và vì thế cũng mạnh dạn hơn trước những thử thách mới.

Thực tế, khả năng đối mặt với thất bại không phải tự nhiên mà có.

Một đứa trẻ thường xuyên được người lớn làm thay có thể ít có cơ hội trải nghiệm cảm giác thất bại và tự tìm cách giải quyết vấn đề.

Ngược lại, khi cha mẹ cho con thử, cho phép con mắc lỗi trong giới hạn an toàn và khuyến khích con làm lại, trẻ sẽ dần hiểu rằng thất bại không có nghĩa là mình "không giỏi".

Một chiếc cốc làm đổ, một đôi giày đi ngược, một bức tranh vẽ chưa đẹp hay một trò chơi chưa biết cách chơi... đều có thể trở thành những cơ hội nhỏ để trẻ học cách giải quyết vấn đề.

0-3 tuổi: Cha mẹ đừng hoàn toàn đứng ngoài

Ba năm đầu đời là giai đoạn trẻ có nhiều thay đổi mạnh mẽ về thể chất, não bộ, ngôn ngữ, cảm xúc và các kỹ năng xã hội.

Trong thời gian này, sự chăm sóc và tương tác hằng ngày với người lớn có ý nghĩa rất lớn.

Điều trẻ cần không chỉ là ăn đủ, ngủ đủ hay được chăm sóc về thể chất. Trẻ còn cần được trò chuyện, chơi cùng, ôm ấp, phản hồi khi trẻ khóc, quan sát cảm xúc và được khuyến khích khám phá thế giới xung quanh.

Vì vậy, dù công việc bận rộn đến đâu, cha mẹ cũng nên cố gắng duy trì sự hiện diện trong cuộc sống của con.

Nếu phải nhờ ông bà chăm sóc vì điều kiện công việc, điều đó không có nghĩa cha mẹ không thể đồng hành cùng con.

Một cuộc gọi video trước giờ ngủ, một bữa cơm cùng con, vài phút đọc truyện mỗi tối hay khoảng thời gian cuối tuần dành trọn cho con đều có giá trị.

Điều quan trọng là trẻ cảm nhận được rằng bố mẹ vẫn quan tâm và luôn hiện diện trong cuộc sống của mình.

Trẻ thường học từ chính những người ở bên mình mỗi ngày

Trẻ nhỏ là những "người quan sát" rất giỏi.

Một đứa trẻ có thể chưa hiểu hết lời người lớn nói, nhưng lại nhớ rất nhanh cách người lớn phản ứng trước một vấn đề.

Khi tức giận, người lớn có la hét không?

Khi mắc lỗi, người lớn có nhận lỗi không?

Khi gặp khó khăn, người lớn bỏ cuộc hay tìm cách giải quyết?

Khi người khác cần giúp đỡ, người lớn có sẵn sàng chia sẻ không?

Những điều tưởng như rất nhỏ ấy đều có thể trở thành bài học sống động đối với trẻ.

Bởi vậy, người trực tiếp chăm sóc trẻ trong những năm đầu đời có vai trò rất quan trọng.

Điều này cũng lý giải vì sao khi ông bà tham gia chăm cháu, sự thống nhất giữa các thế hệ trong cách nuôi dạy là điều cần thiết.

Ông bà có kinh nghiệm, có tình yêu thương và thường là chỗ dựa lớn của nhiều gia đình. Nhưng cha mẹ vẫn nên thống nhất với ông bà về những nguyên tắc cơ bản như giờ giấc sinh hoạt, cách rèn tính tự lập, cách xử lý khi trẻ mắc lỗi và những hành vi nào nên khuyến khích hoặc giới hạn.

Khi người lớn thống nhất cách nuôi dạy, trẻ sẽ ít bị rơi vào tình trạng "ở với mẹ được làm một kiểu, ở với bà lại được làm kiểu khác".

Ông bà không thay thế cha mẹ, nhưng có thể là người đồng hành tuyệt vời

Không thể nói một cách đơn giản rằng trẻ được mẹ chăm sẽ tốt hơn trẻ được bà chăm.

Có những đứa trẻ lớn lên cùng ông bà nhưng vẫn rất tự lập, tự tin, biết giao tiếp và có khả năng thích nghi tốt.

Cũng có những đứa trẻ được cha mẹ trực tiếp chăm sóc nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc tự lập hoặc kiểm soát cảm xúc.

Điều tạo nên sự khác biệt không chỉ là "ai chăm", mà còn nằm ở cách chăm sóc, môi trường sống, sự tương tác với trẻ và cách người lớn đồng hành cùng con.

Ông bà có thể mang đến cho trẻ sự yêu thương, cảm giác an toàn, những câu chuyện gia đình và sự gắn kết giữa các thế hệ.

Cha mẹ lại có vai trò đặc biệt trong việc định hướng, giáo dục và xây dựng những nguyên tắc phù hợp với con.

Hai thế hệ hoàn toàn có thể bổ trợ cho nhau thay vì trở thành hai bên đối lập.

Nếu ông bà là người chăm sóc trẻ trong thời gian cha mẹ đi làm, cha mẹ càng cần duy trì sự kết nối với con và trao đổi thường xuyên với ông bà.

Đừng để việc "nhờ ông bà chăm" trở thành "giao toàn bộ việc nuôi dạy con cho ông bà".

Điều trẻ cần nhất vẫn là sự hiện diện và yêu thương

Mỗi gia đình có một hoàn cảnh khác nhau.

Không phải bố mẹ nào cũng có điều kiện ở bên con 24 giờ mỗi ngày. Có người phải đi làm xa, có người làm việc theo ca, có người cần ông bà hỗ trợ để có thể duy trì công việc và cuộc sống.

Vì thế, thay vì tự trách mình vì không thể trực tiếp chăm con mọi lúc, cha mẹ có thể tập trung vào những điều mình có thể làm.

Hãy dành thời gian thực sự chất lượng cho con.

Hãy lắng nghe khi con kể chuyện.

Hãy để con tự làm những việc vừa sức thay vì làm thay tất cả.

Hãy cho con cơ hội mắc lỗi và sửa lỗi.

Hãy thống nhất với ông bà về cách nuôi dạy.

Và quan trọng nhất, hãy để trẻ cảm nhận rằng dù hôm nay ai là người đưa con đi học, nấu cơm cho con hay tắm cho con, bố mẹ vẫn luôn là những người quan tâm đến con và đồng hành cùng con.

Bởi sau cùng, điều quyết định một đứa trẻ lớn lên như thế nào không chỉ là người đã cho con ăn, mặc cho con hay đưa con đi ngủ.

Đó còn là những gì trẻ được nhìn thấy, được nghe, được trải nghiệm và được cảm nhận mỗi ngày.

Nếu được lớn lên trong một môi trường có tình yêu thương, sự tôn trọng, những giới hạn phù hợp và cơ hội để tự mình khám phá, trẻ sẽ có thêm nền tảng để trở thành một người tự tin và độc lập.

Ông bà có thể là một phần rất quan trọng trong hành trình ấy.

Nhưng cha mẹ cũng đừng quên rằng, dù bận rộn đến đâu, con vẫn cần sự hiện diện của mình.