Làm cha mẹ, có ai chưa từng lo lắng về chiều cao của con?

Mỗi lần đưa con đi tiêm chủng hay khám sức khỏe, câu tôi thường hỏi bác sĩ nhất là: “Con nhà tôi phát triển như thế này có bình thường không?”. Ngay cả lúc đưa con đi chơi trong khu dân cư, tôi cũng không nhịn được việc so sánh con với những bạn cùng tuổi.

Quá trình tăng trưởng và phát triển của trẻ thường được chia thành bốn giai đoạn: thai nhi, sơ sinh và những năm đầu đời, tuổi đi học và tuổi dậy thì.

Mỗi giai đoạn đều có nhịp phát triển riêng. Giai đoạn vàng tăng chiều cao không chỉ có tuổi dậy thì.

1. Giai đoạn thai nhi: Thời kỳ phát triển nhanh nhất trong đời

Có thể bạn chưa nghĩ tới, nhưng thời kỳ con người phát triển chiều dài nhanh nhất chính là khi còn trong bụng mẹ.

Tuy nhiên, lúc này, sự tăng trưởng của thai nhi chủ yếu không dựa vào hormone tăng trưởng, mà được điều hòa bởi insulin và các yếu tố tăng trưởng giống insulin, gồm IGF-1 và IGF-2.

Trẻ sơ sinh có chiều dài trung bình khoảng 50 cm, cân nặng trung bình khoảng 3,3 kg.

Nếu chiều dài hoặc cân nặng khi chào đời thấp hơn bách phân vị thứ 10 so với trẻ cùng giới tính và cùng tuổi thai, trẻ có thể thuộc nhóm nhỏ so với tuổi thai, gọi tắt là SGA. Bố mẹ cần ghi nhớ thông tin này vì nó còn liên quan đến quá trình tăng trưởng sau đó.

2. Những năm đầu đời: Đợt tăng trưởng nhanh đầu tiên

Từ khi chào đời đến khoảng 3 tuổi, trẻ trải qua đợt tăng trưởng nhanh đầu tiên. Tốc độ phát triển mạnh đến đâu? Nhìn vào các con số dưới đây là có thể hình dung:

1 tuổi: Chiều dài khoảng 75–76 cm, năm đầu tiên tăng khoảng 25–26 cm.

2 tuổi: Chiều cao khoảng 87–88 cm, năm thứ hai tăng khoảng 12 cm. Nếu tăng dưới 7 cm, cần nghĩ đến khả năng bất thường.

3 tuổi: Chiều cao khoảng 96–97 cm, năm thứ ba tăng khoảng 8 cm. Nếu tăng dưới 7 cm, cần nghĩ đến khả năng bất thường.

Vì sao giai đoạn này quan trọng? Trong năm đầu sau sinh, chiều dài của trẻ có thể tăng khoảng 25 cm. Sau đó, tốc độ giảm dần qua từng năm nhưng vẫn khá nhanh.

Trẻ lớn nhanh nên nhu cầu dinh dưỡng cũng cao. Bố mẹ cần đặc biệt chú ý trong thời gian này.

Bố mẹ nên làm gì?

Bảo đảm lượng sữa cần thiết. Phần lớn trẻ ở độ tuổi này vẫn đang uống sữa nên lượng sữa rất quan trọng.

Theo dõi chiều cao, cân nặng, học cách đọc biểu đồ tăng trưởng và đưa trẻ đến bác sĩ khám sức khỏe định kỳ.

Nếu trẻ sinh ra thuộc nhóm nhỏ so với tuổi thai, phần lớn sẽ tăng trưởng bắt kịp trong giai đoạn này. Nếu chưa bắt kịp, quá trình phát triển sau đó có thể gặp nhiều khó khăn hơn, vì vậy nên can thiệp sớm.

3. Tuổi đi học: Lớn chậm hơn nhưng là giai đoạn vàng để theo dõi và hỗ trợ chiều cao

Khi vào tiểu học, trẻ bắt đầu sinh hoạt trong môi trường tập thể, chiều cao bước vào giai đoạn tăng trưởng ổn định. Lúc này, sự tăng trưởng chủ yếu chịu sự điều hòa của hormone tăng trưởng, mỗi năm tăng đều khoảng 5–7 cm.

Nếu nhận thấy trẻ tăng chiều cao dưới 5 cm mỗi năm, bố mẹ nhất định phải chú ý!

Nhiều phụ huynh thấy tốc độ tăng chiều cao chậm lại liền sốt ruột. Thực tế, giai đoạn tưởng như lớn chậm này lại chính là thời điểm quan trọng để theo dõi và hỗ trợ sự phát triển chiều cao.

Làm tốt những việc dưới đây sẽ giúp trẻ có thêm tiềm năng tăng chiều cao trong tương lai:

- Đo chiều cao định kỳ, theo dõi biểu đồ tăng trưởng, kiểm tra tuổi xương mỗi năm hoặc sáu tháng một lần.

- Chú trọng đồng thời chế độ ăn, dinh dưỡng, vận động, giấc ngủ và sức khỏe tinh thần để hỗ trợ tốc độ tăng trưởng và tiềm năng chiều cao.

- Kiểm soát tốc độ phát triển tuổi xương, phòng ngừa dậy thì sớm. Nếu trẻ bước vào tuổi dậy thì quá sớm, tiềm năng tăng chiều cao sẽ giảm đáng kể so với bạn bè cùng tuổi.

- Kiểm soát cân nặng, tránh để trẻ trở nên thừa cân, chủ yếu nhằm hạn chế tình trạng tuổi xương phát triển sớm.

4. Tuổi dậy thì: Giai đoạn quan trọng để tăng chiều cao nước rút

Nhận thức phổ biến của chúng ta là đúng: Ngoài những năm đầu đời, tuổi dậy thì chính là giai đoạn trẻ tăng trưởng và phát triển nhanh nhất.

Dưới tác động phối hợp của hormone tăng trưởng và hormone sinh dục, trong toàn bộ tuổi dậy thì, bé gái có thể tăng khoảng 25 cm, bé trai khoảng 25–28 cm.

Bé gái thường bắt đầu từ khoảng 10 tuổi, bé trai từ khoảng 12 tuổi, với đợt tăng trưởng chiều cao mạnh khoảng 8–14 cm mỗi năm.

Tuy nhiên, tuổi dậy thì cũng là lúc bố mẹ có nhiều điều phải lo lắng nhất: Áp lực học tập lớn, cơ thể xuất hiện các đặc điểm sinh dục thứ phát, tâm lý cũng có những thay đổi tinh tế.

Lúc này, việc theo dõi và hỗ trợ chiều cao càng không được lơ là:

Ăn uống cân bằng, ngủ đủ giấc, vận động với cường độ vừa đến cao để hỗ trợ đợt tăng chiều cao nước rút. Tiếp tục theo dõi chiều cao, xem chiều cao và tốc độ tăng trưởng của trẻ có bình thường không.

Nếu trẻ bước vào tuổi dậy thì quá sớm, chiều cao khi trưởng thành có thể bị ảnh hưởng. Nên đưa trẻ đến chuyên khoa nội tiết nhi ít nhất sáu tháng một lần để theo dõi diễn biến tuổi xương và mức độ phát triển dậy thì.

Mỗi năm tăng bao nhiêu thì cần lưu ý?

Nếu không nhớ hết những thông tin phía trên, trước tiên bố mẹ có thể ghi nhớ các mốc sau:

Trước 3 tuổi: Tăng chiều cao dưới 7 cm/năm.

Từ 3 tuổi đến trước dậy thì: Tăng chiều cao dưới 5 cm/năm.

Trong tuổi dậy thì: Tăng chiều cao dưới 6 cm/năm.

Những trường hợp trên đều cần lưu ý khả năng tăng trưởng chậm và nên đưa trẻ đến bác sĩ nhi khoa để được tư vấn.

Ngoài so sánh với quá trình phát triển trước đó của chính trẻ, bố mẹ cũng có thể đối chiếu bảng tiêu chuẩn tăng trưởng trẻ em mới nhất để xem con mình đã đạt chuẩn hay chưa.