Nhà có con gái, bạn có thường nói những câu như thế này không?

“Con xinh quá!”, “Con ngoan quá!” - những lời khen ấy có phải vẫn thường xuyên xuất hiện trong cách bạn trò chuyện với con?

Nhưng bạn có nhận ra rằng, đôi khi những đứa trẻ thường xuyên được khen “xinh đẹp”, “giỏi giang” lại khó chấp nhận thất bại và sợ mắc lỗi hơn?

Những lời khen chung chung tưởng như vô hại có thể dần khiến trẻ phụ thuộc vào sự công nhận từ bên ngoài, thay vì hình thành động lực từ bên trong.

Không phải là “đừng khen con”, mà là hãy khen đúng điều cần khích lệ: quá trình, lòng dũng cảm, sự lựa chọn, những chi tiết cụ thể và khả năng tự nhìn nhận bản thân.

Vì sao những lời khen ngọt ngào đôi khi lại phản tác dụng?

Những đứa trẻ lớn lên cùng các lời khen như “xinh đẹp”, “thông minh”, “ngoan ngoãn” có thể dần đặt giá trị bản thân vào đánh giá của người khác

Trẻ làm việc để được khen, nghe lời để được yêu quý, sợ mắc lỗi và không dám bày tỏ suy nghĩ. Theo thời gian, trẻ có thể trở nên nhạy cảm và thiếu tự tin.

Các nghiên cứu tâm lý học cũng gợi mở về vấn đề này. Trong thí nghiệm kinh điển của nhà tâm lý học Stanford Carol Dweck, những đứa trẻ được khen vì “thông minh” có xu hướng ngại thử thách hơn và dễ bỏ cuộc sau thất bại. Trong khi đó, những trẻ được khen vì “nỗ lực” và “kiên trì” lại sẵn sàng đối mặt với khó khăn hơn.

Tất nhiên, một lời khen không thể thực sự “hủy hoại” một đứa trẻ. Điều có ảnh hưởng là cách người lớn khen ngợi trẻ lặp đi lặp lại mỗi ngày.

Cách thứ nhất: Khen quá trình, đừng chỉ khen năng khiếu

Đừng chỉ nói: “Con thông minh quá!”

Thay vào đó, hãy nói: “Bài này con đã kiên trì suy nghĩ rất lâu mà không dễ dàng bỏ cuộc. Mẹ rất trân trọng sự kiên trì ấy.”

Nếu thường xuyên chỉ được khen là “thông minh”, “xinh đẹp”, trẻ có thể dần sợ thất bại. Khi làm không tốt, trẻ dễ nghĩ rằng mình không còn giỏi giang như mọi người vẫn nói.

Ngược lại, khi được ghi nhận sự nỗ lực và kiên trì, trẻ sẽ hiểu rằng thành quả đến từ những gì mình cố gắng thực hiện. Nhờ đó, trẻ có thể từng bước nâng cao khả năng đối mặt với thất bại.

Cách thứ hai: Khen lòng dũng cảm, đừng chỉ khen sự ngoan ngoãn

Đừng chỉ nói: “Con ngoan quá, nghe lời quá!”

Thay vào đó, hãy nói: “Dù hơi hồi hộp nhưng con vẫn mạnh dạn giơ tay và nói ra suy nghĩ của mình. Con đã rất dũng cảm!”

Vì sao cần thay đổi cách khen này?

Điều các bé gái cần không chỉ là trở thành những đứa trẻ ngoan ngoãn.

Nếu liên tục được khen vì biết nghe lời, trẻ có thể trở nên dè dặt, luôn cân nhắc xem hành động của mình có khiến người khác hài lòng hay không, từ đó hình thành thói quen làm vừa lòng mọi người.

Ngược lại, khi người lớn ghi nhận lòng dũng cảm, sự chủ động và khả năng bày tỏ quan điểm, các bé gái sẽ có thêm cơ hội phát triển sự tự tin và bản lĩnh.

Cách thứ ba: Khen những lựa chọn đúng đắn, đừng chỉ khen kết quả

Đừng chỉ nói: “Đạt điểm tuyệt đối, con giỏi quá!”

Thay vào đó, hãy nói: “Mỗi ngày con đều kiên trì chuẩn bị bài trước và xem lại những gì đã học. Con biết sắp xếp thời gian rất tốt, mẹ thực sự khâm phục thái độ học tập của con.”

Nếu chỉ được khen vì kết quả, trẻ có thể dần sợ thất bại và khó chấp nhận việc mình không đạt thành tích như mong đợi.

Khi cha mẹ ghi nhận những lựa chọn như tự giác học tập, biết lập kế hoạch và kiên trì thực hiện mục tiêu, trẻ sẽ hiểu rằng mình có thể chủ động kiểm soát quá trình. Kết quả vẫn quan trọng, nhưng không phải thước đo duy nhất để đánh giá giá trị của bản thân.

Cách thứ tư: Khen những chi tiết cụ thể, tránh khen qua loa

Đừng chỉ nói: “Con vẽ đẹp quá!”, “Con viết chữ đẹp quá!”

Thay vào đó, hãy nói: “Mẹ nhận thấy con viết chữ rất ngay ngắn, từng nét đều được con chăm chút. Mẹ thấy con đã thực sự tập trung và nghiêm túc.”

Những lời khen cụ thể giúp trẻ nhận ra mình đã làm tốt ở điểm nào, thay vì chỉ nghe một lời đánh giá chung chung.

Nhờ đó, trẻ có thể hiểu rõ hơn về điểm mạnh của bản thân, đồng thời biết rằng kết quả tốt đến từ những hành động cụ thể. Cách khích lệ này cũng giúp cha mẹ tránh tạo cho trẻ cảm giác mình luôn giỏi giang trong mọi việc hoặc khiến trẻ dễ tự ti khi không nhận được lời khen.Đừng chỉ nói: “Con hoàn hảo quá, chẳng bao giờ mắc lỗi!”

Thay vào đó, hãy nói: “Con mắc lỗi nhưng chủ động sửa lại và nhìn nhận xem mình có thể làm tốt hơn ở đâu. Đây là một khả năng rất đáng quý.”

Trẻ cần được hiểu rằng không ai hoàn hảo và mắc lỗi không đồng nghĩa với thất bại hay kém cỏi.

Khi cha mẹ ghi nhận việc con dám thừa nhận sai lầm, chủ động sửa chữa và rút kinh nghiệm, trẻ sẽ có cơ hội phát triển thái độ tích cực trước những thiếu sót của bản thân.

Những bé gái lớn lên trong môi trường được chấp nhận cả khi chưa hoàn hảo có thể bớt tự trách mình, bớt mắc kẹt trong những suy nghĩ tiêu cực và bình tĩnh hơn khi đối diện với khó khăn.

Nuôi dạy con gái không phải là khiến con trở thành một cô bé luôn ngoan ngoãn, xinh đẹp hay đạt thành tích xuất sắc trong mắt người khác. Điều quan trọng hơn là giúp con hiểu giá trị của bản thân không chỉ nằm ở những lời khen, điểm số hay sự hài lòng của mọi người.

Cách thứ năm: Khen “khả năng tự nhìn nhận”, chấp nhận sự không hoàn hảo

Đừng chỉ khen: “Con hoàn hảo quá, chẳng bao giờ mắc lỗi!”

Thay vì chỉ nói con giỏi thế nào, hãy giúp con nhận ra mình đã cố gắng ra sao, đã dũng cảm thế nào và có thể trưởng thành từ những lần chưa làm tốt. Đó mới là nền tảng để con từng bước xây dựng sự tự tin và nội lực của riêng mình.

Hãy thử nói: “Con đã làm sai nhưng sẵn sàng chủ động sửa lại và nhìn nhận xem mình có thể làm tốt hơn ở đâu. Đó là một năng lực rất đáng quý!”

Hãy cho phép con không hoàn hảo. Hãy ghi nhận khi con dám sửa sai và sẵn lòng trưởng thành từ những thiếu sót của mình.

Những cô gái lớn lên trong sự khích lệ như vậy sẽ ít tự dằn vặt, ít mắc kẹt trong những suy nghĩ tiêu cực và có tâm thế thoải mái, vững vàng hơn khi đối diện với cuộc sống.