Trong lễ đầy tháng của trẻ, bên cạnh việc chuẩn bị mâm cúng để tạ ơn các Bà Mụ và Đức Ông, một số gia đình còn thực hiện nghi thức dân gian gọi là “bắt miếng”. Người lớn bế em bé, cầm một nhành hoa đưa nhẹ trước miệng con và đọc những lời chúc tốt đẹp.

Nghi thức nhỏ bé ấy chứa đựng mong ước của ông bà, cha mẹ: cầu cho đứa trẻ lớn lên biết ăn nói lễ phép, cư xử có duyên và được mọi người yêu thương.

“Bắt miếng” là gì?

“Bắt miếng” còn được gọi là “móc miếng” hoặc “khai hoa”. Đây là nghi thức được thực hiện trong lễ đầy tháng của trẻ tại một số địa phương, đặc biệt phổ biến trong phong tục Nam Bộ.

Người được chọn bắt miếng cho em bé thường là ông, bà hoặc một người lớn tuổi có uy tín trong gia đình. Theo quan niệm dân gian, đó nên là người có tính tình vui vẻ, ăn nói nhẹ nhàng, khéo léo và được họ hàng, làng xóm quý mến.

Sau khi hoàn thành phần cúng lễ, người thực hiện sẽ bế em bé trên tay. Một tay người này giữ trẻ, tay còn lại cầm một nhành hoa sạch, thường là hoa trang, đưa nhẹ qua lại trước miệng em bé và đọc lời chúc:

“Mở miệng ra cho có bông, có hoa,

Mở miệng ra cho kẻ thương, người mến,

Mở miệng ra cho có bạc, có tiền,

Mở miệng ra cho xóm giềng quý mến.”

Cách thực hiện và lời chúc có thể khác nhau tùy vùng miền, gia đình. Có nơi chỉ đọc lời chúc mà không dùng hoa; có gia đình rút gọn hoặc thay đổi câu chữ sao cho phù hợp với cuộc sống hiện đại.

Điểm chung của nghi thức này không nằm ở hình thức mà ở tình cảm và những kỳ vọng tốt đẹp được người lớn gửi gắm cho thành viên nhỏ tuổi nhất trong nhà.

Mong trẻ lớn lên ăn nói “có bông, có hoa”

Ý nghĩa nổi bật nhất của tục bắt miếng là cầu mong đứa trẻ sau này biết ăn nói lễ phép, dễ nghe và có duyên. Cụm từ “mở miệng ra cho có bông, có hoa” không có nghĩa trẻ phải nói những lời hoa mỹ. Điều người xưa kỳ vọng là con biết lựa lời, nói điều tử tế và không dùng lời nói làm tổn thương người khác.

Trong xã hội truyền thống, khả năng giao tiếp có ảnh hưởng lớn đến các mối quan hệ gia đình và cộng đồng. Một người biết thưa gửi, kính trên nhường dưới, cư xử hòa nhã thường được mọi người yêu mến và sẵn lòng giúp đỡ.

Bởi vậy, ngay từ khi trẻ mới tròn một tháng tuổi, ông bà đã gửi vào nghi thức này mong ước con lớn lên có lời ăn tiếng nói chừng mực, biết đối nhân xử thế.

Câu chúc “cho kẻ thương, người mến” cũng thể hiện mong muốn đứa trẻ sẽ sống hòa thuận, đi đến đâu cũng được đón nhận. Đây không chỉ là lời cầu may mà còn phản ánh quan niệm coi trọng tình cảm họ hàng, nghĩa xóm làng và cách ứng xử giữa người với người.

Nhành hoa tượng trưng cho những lời nói đẹp

Trong nghi thức bắt miếng, nhành hoa mang ý nghĩa biểu tượng. Hoa gợi đến vẻ đẹp, sự sinh sôi và những điều tươi sáng. Đưa hoa trước miệng trẻ thể hiện mong ước sau này mỗi lời con nói ra đều nhẹ nhàng, dễ nghe và mang lại niềm vui cho người khác.

Vì thế, người thực hiện nghi thức thường được lựa chọn tương đối kỹ. Người xưa quan niệm người bắt miếng phải có lời ăn tiếng nói duyên dáng thì đứa trẻ cũng sẽ phần nào nhận được “cái duyên” ấy.

Từ quan niệm này, trong dân gian Nam Bộ còn lưu truyền câu nói vui: Khi một người ăn nói vụng về hoặc dễ làm mất lòng người khác, ông bà thường hỏi “Ngày xưa ai bắt miếng mà ăn nói vô duyên vậy?”.

Cách nói ấy cho thấy tục bắt miếng từng hiện diện khá gần gũi trong đời sống gia đình. Tuy nhiên, đây chỉ là quan niệm dân gian mang tính biểu tượng, không phải yếu tố quyết định khả năng giao tiếp hay tính cách của trẻ.

Lời chúc về một cuộc đời đủ đầy

Bên cạnh mong muốn trẻ ăn nói có duyên, lời bắt miếng còn nhắc đến bạc tiền và sự yêu mến của mọi người. Nếu chỉ hiểu đây là mong ước con trở nên giàu có thì chưa đầy đủ.

Với người xưa, “có bạc, có tiền” còn hàm ý cầu mong trẻ lớn lên khỏe mạnh, biết làm ăn, có công việc ổn định và đủ khả năng tự chăm lo cho cuộc sống. Đó là ước vọng rất tự nhiên của những người làm cha mẹ: mong con trưởng thành bình an, tự lập và không phải sống trong cảnh thiếu thốn.

Lễ đầy tháng đánh dấu thời điểm em bé đã trải qua những tuần đầu tiên sau khi chào đời. Trong điều kiện chăm sóc y tế ngày xưa còn nhiều hạn chế, việc mẹ và con cùng khỏe mạnh sau một tháng mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Vì vậy, gia đình tổ chức lễ đầy tháng vừa để tạ ơn, vừa chính thức giới thiệu thành viên mới với họ hàng và làng xóm. Những lời chúc trong nghi thức bắt miếng cũng thể hiện niềm vui khi em bé đã vượt qua giai đoạn sơ sinh đầu tiên một cách bình an.

Khoảnh khắc kết nối các thế hệ

Bắt miếng không chỉ là lời chúc dành cho trẻ mà còn là khoảnh khắc kết nối nhiều thế hệ trong gia đình. Người lớn tuổi nhất trao lời chúc, cha mẹ đứng bên cạnh, còn họ hàng cùng chứng kiến và chia sẻ niềm vui.

Em bé lúc ấy chưa thể hiểu những câu nói đang được dành cho mình, nhưng cha mẹ có thể cảm nhận rõ tình yêu và sự chở che của gia đình. Nghi thức vì thế trở thành một kỷ niệm đẹp, đánh dấu lần đầu tiên đứa trẻ được chính thức giới thiệu với họ hàng, người thân.

Qua những dịp như vậy, ông bà có cơ hội kể lại phong tục của gia đình cho con cháu. Người trẻ cũng hiểu hơn về những tập quán được lưu truyền từ thế hệ trước.

Giá trị của tục bắt miếng không nằm ở mâm lễ lớn hay nhỏ, cũng không phụ thuộc vào việc thực hiện đúng từng câu, từng bước. Điều đáng trân trọng nhất là đứa trẻ được chào đón bằng tình yêu và những lời cầu chúc chân thành.

Không nên nhầm “bắt miếng” với nghi thức bốc đồ thôi nôi

Bắt miếng và bốc đồ vật là hai nghi thức khác nhau nhưng thường bị nhầm lẫn.

“Bắt miếng” hoặc “khai hoa” chủ yếu được thực hiện trong lễ đầy tháng, với mong muốn trẻ lớn lên ăn nói có duyên và được mọi người yêu quý.

Trong khi đó, nghi thức đặc trưng của lễ thôi nôi là cho trẻ lựa chọn một món đồ được đặt trước mặt. Các vật dụng có thể gồm bút, sách, tiền, lược, dụng cụ y tế hoặc đồ vật tượng trưng cho những nghề nghiệp khác nhau. Người thân dựa vào món đồ trẻ chọn đầu tiên để đưa ra những dự đoán vui về sở thích hay công việc tương lai của con.

Ngày nay, một số gia đình có thể kết hợp cả hai nghi thức trong lễ thôi nôi. Đây là lý do nhiều người cho rằng bắt miếng vốn thuộc lễ thôi nôi. Tuy nhiên, nếu xét theo phong tục truyền thống Nam Bộ, nghi thức khai hoa, bắt miếng gắn với lễ đầy tháng rõ nét hơn.

Bắt miếng không quyết định tính cách của trẻ

Cha mẹ cần hiểu rằng bắt miếng chỉ là một nghi thức văn hóa mang ý nghĩa tinh thần. Người thực hiện nghi thức không thể quyết định sau này trẻ có khéo ăn nói, thành công hay được nhiều người yêu mến hay không.

Ngôn ngữ và cách ứng xử của trẻ được hình thành trong một quá trình dài thông qua quan sát, bắt chước và tương tác với những người xung quanh.

Nếu muốn con biết nói lời tử tế, cha mẹ cần sử dụng ngôn ngữ tôn trọng trong gia đình, kiên nhẫn lắng nghe khi trẻ bày tỏ và hướng dẫn con cách gọi tên cảm xúc. Khi người lớn thường xuyên quát mắng, chế giễu hoặc nói lời làm tổn thương nhau, trẻ cũng có thể học theo cách giao tiếp ấy.

Bởi vậy, lời chúc “mở miệng có bông, có hoa” nên được xem như một lời nhắc nhở dành cho cả người lớn. Muốn con biết nói lời yêu thương, trước hết con cần được lớn lên trong một gia đình mà mọi người cũng đối thoại với nhau bằng sự tôn trọng.

Thực hiện thế nào để bảo đảm an toàn?

Nếu muốn duy trì phong tục này, gia đình nên tổ chức nhẹ nhàng và đặt sự an toàn của em bé lên hàng đầu.

Nhành hoa sử dụng cần sạch, không có gai và không chứa nhiều phấn hoa dễ gây kích ứng. Người lớn chỉ nên đưa hoa nhẹ nhàng trước mặt trẻ, không chạm vào môi, lưỡi hoặc đưa bất cứ bộ phận nào của hoa vào miệng em bé.

Gia đình tuyệt đối không bôi mật ong, rượu, nước hoa hay các loại thức ăn lên miệng trẻ để cầu may. Đặc biệt, trẻ dưới 12 tháng tuổi không được sử dụng mật ong do có nguy cơ ngộ độc botulinum.

Buổi lễ cũng không nên kéo dài. Nếu trẻ đói, buồn ngủ, khóc hoặc tỏ ra khó chịu, cha mẹ có thể rút ngắn nghi thức, thậm chí bỏ qua. Việc có thực hiện bắt miếng hay không không ảnh hưởng đến sức khỏe, trí thông minh hoặc tương lai của trẻ.

Trải qua thời gian, cách tổ chức lễ đầy tháng có thể thay đổi, nhưng mong ước của cha mẹ dành cho con vẫn vẹn nguyên. Xét đến cùng, tục bắt miếng là một lời chúc mộc mạc: mong đứa trẻ lớn lên khỏe mạnh, biết nói lời tử tế, được mọi người yêu thương và có một cuộc đời bình an, đủ đầy.

*Thông tin mang tính tham khảo, chiêm nghiệm