Thời gian gần đây, có khá nhiều cặp vợ chồng đến phòng khám để được tư vấn về việc chuẩn bị mang thai và sinh con khỏe mạnh. Qua đó, tôi nhận thấy một quan niệm khá phổ biến: Khi nghe một đứa trẻ bị sứt môi, hở hàm ếch, nhiều người lập tức cho rằng người mẹ đã bị cảm cúm, uống nhầm thuốc hoặc ăn phải món gì đó trong thai kỳ.

Không ít mẹ bầu vì thế mà tự trách bản thân. Hôm nay, chúng ta sẽ cùng làm rõ những hiểu lầm thường gặp về sứt môi, hở hàm ếch và các yếu tố thực sự có liên quan đến dị tật này.

Khi phát hiện thai nhi hoặc trẻ sơ sinh bị sứt môi, hở hàm ếch, nhiều gia đình bắt đầu nhớ lại mọi chi tiết trong thai kỳ: Có phải tháng trước mẹ bị cảm rồi uống thuốc? Có phải vì lỡ ăn cua? Hay vì hít phải mùi sơn, mùi vật liệu xây dựng quá nhiều?

Càng nghĩ, người mẹ càng cảm thấy tội lỗi, dường như mọi chuyện đều do mình gây ra.

Nhiều người tin rằng sứt môi, hở hàm ếch xuất phát từ việc người mẹ “không giữ gìn” trong thai kỳ. Cảm cúm, uống thuốc hoặc ăn nhầm thực phẩm thường bị coi là những “thủ phạm” hàng đầu.

Cảm cúm thông thường và một vài sai sót trong ăn uống không phải nguyên nhân chính

Đây là hiểu lầm mà tôi gần như phải giải thích trong mỗi buổi khám.

Những virus gây cảm lạnh thông thường như rhinovirus hoặc các virus cúm phổ biến hiện không có bằng chứng rõ ràng cho thấy chúng trực tiếp gây dị tật thai nhi.

Đối với thực phẩm hằng ngày, miễn đó là nguyên liệu có thể ăn được và được chế biến bảo đảm an toàn thì dù là cua, táo gai hay những món thường bị dân gian gọi là “đồ gây nóng”, chúng cũng không trực tiếp khiến thai nhi bị sứt môi, hở hàm ếch.

Nhiều gia đình chỉ vì phát hiện vấn đề sau khi trẻ chào đời nên quay lại tìm kiếm một sự việc ngẫu nhiên từng xảy ra trong thai kỳ. Họ thấy hai sự việc xảy ra trước và sau rồi cho rằng chúng có quan hệ nguyên nhân – kết quả. Trong y học, đây được gọi là “sai lệch hồi tưởng”.

Như vậy, phải chăng sứt môi, hở hàm ếch hoàn toàn không liên quan đến các yếu tố trong thai kỳ? Câu trả lời cũng không phải như vậy.

Không phải tất cả đều do gene và hoàn toàn không thể phòng ngừa

Một số người lại đi đến thái cực ngược lại, cho rằng sứt môi, hở hàm ếch hoàn toàn do gene quyết định, không thể phòng tránh và chỉ còn cách phó mặc cho số phận.

Thực tế, một phần nguy cơ có thể được giảm bớt thông qua các biện pháp can thiệp trước khi mang thai và trong giai đoạn đầu thai kỳ.

Sứt môi, hở hàm ếch không xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất mà là kết quả tương tác giữa yếu tố di truyền và môi trường. Trong đó, một số yếu tố môi trường có thể chủ động kiểm soát. Chẳng hạn, thiếu axit folic trong giai đoạn đầu thai kỳ được xem là một trong những yếu tố làm tăng nguy cơ.

Ngoài ra, hút thuốc chủ động hoặc thụ động, uống nhiều rượu bia, tiếp xúc lâu dài với một số hóa chất độc hại và sử dụng những loại thuốc đã được xác định có khả năng gây dị tật trong thời kỳ đầu mang thai đều có thể làm gia tăng nguy cơ.

Đây không phải là những yếu tố hoàn toàn ngoài tầm kiểm soát. Nếu chủ động phòng tránh từ sớm, nguy cơ có thể được giảm bớt đáng kể.

Không có người thân mắc bệnh vẫn có thể sinh con bị sứt môi, hở hàm ếch

Một hiểu lầm khác cũng rất phổ biến là: Nếu trong gia đình chưa từng có ai bị sứt môi, hở hàm ếch thì con mình chắc chắn sẽ không mắc, vì vậy không cần phòng ngừa.

Thực tế, các cặp vợ chồng không có tiền sử gia đình vẫn có thể sinh con mắc dị tật này. Phần lớn trường hợp được ghi nhận là những ca xuất hiện rải rác, không có yếu tố gia đình rõ ràng.

Nhiều người tưởng sứt môi, hở hàm ếch là bệnh di truyền đơn gene điển hình, theo kiểu “bố mẹ mắc thì con mắc, bố mẹ không mắc thì con không mắc”. Tuy nhiên, đây thực chất là tình trạng chịu ảnh hưởng của nhiều gene kết hợp với các yếu tố môi trường.

Trong thực tế lâm sàng, phần lớn cha mẹ của trẻ bị sứt môi, hở hàm ếch đều không mắc dị tật này và cũng không có tiền sử gia đình rõ ràng. Họ có thể chỉ mang một số gene làm tăng tính nhạy cảm; khi kết hợp với những yếu tố môi trường trong thai kỳ, nguy cơ mới tăng lên.

Ngược lại, các cặp vợ chồng có tiền sử gia đình cũng không chắc chắn sẽ sinh con mắc dị tật. Nguy cơ của họ chỉ cao hơn so với nhóm dân số thông thường.

Nói cách khác, “tác nhân” thực sự dẫn đến sứt môi, hở hàm ếch là sự cộng hưởng giữa khuynh hướng di truyền và các yếu tố nguy cơ từ môi trường. Không có một “thủ phạm” duy nhất chịu trách nhiệm cho mọi trường hợp.

Giai đoạn tuần 4–12 của thai kỳ đặc biệt quan trọng

Khuôn mặt của phôi thai chủ yếu hình thành trong khoảng tuần thứ 4 đến tuần thứ 12 của thai kỳ. Nếu quá trình phát triển bị tác động trong giai đoạn này, sự hợp nhất bình thường của các cấu trúc vùng mặt có thể bị ảnh hưởng, từ đó hình thành khe hở môi hoặc khe hở vòm miệng.

Tuy nhiên, tác động từ bên ngoài phải đạt đến một mức độ nhất định. Một đợt cảm cúm nhẹ thông thường hoặc một lần ăn phải món không phù hợp không dễ dàng gây ra dị tật này.

Các yếu tố nguy cơ được xác định rõ trong thực tế lâm sàng chủ yếu gồm:

Thứ nhất, gia đình có người từng bị sứt môi, hở hàm ếch, khiến nguy cơ về mặt di truyền cao hơn.

Thứ hai, người mẹ không được bổ sung đủ axit folic trong giai đoạn đầu thai kỳ, có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển của ống thần kinh và các mô vùng mặt.

Thứ ba, thai phụ tiếp xúc với những tác nhân đã được xác định có khả năng gây dị tật, chẳng hạn một số loại thuốc chống động kinh, thuốc hóa trị, đồng thời sử dụng nhiều thuốc lá hoặc rượu bia.

Thứ tư, người mẹ mắc bệnh tiểu đường nhưng không được kiểm soát tốt trước khi mang thai. Tình trạng đường huyết liên tục ở mức cao có thể làm tăng nguy cơ dị tật thai nhi.

Thứ năm, thai phụ nhiễm một số virus đặc biệt như virus rubella trong thời kỳ đầu mang thai. Đây là những tác nhân khác với virus gây cảm lạnh thông thường.

Trong số các yếu tố trên, có những yếu tố bẩm sinh không thể thay đổi, nhưng phần lớn nguy cơ từ môi trường có thể được can thiệp và kiểm soát từ sớm.

Những biện pháp phòng ngừa thiết thực

1. Bổ sung axit folic đúng thời điểm

Từ ba tháng trước khi mang thai đến hết ba tháng đầu thai kỳ, phụ nữ nên bổ sung 0,4 mg axit folic mỗi ngày.

Những người có tiền sử gia đình mắc dị tật ống thần kinh hoặc sứt môi, hở hàm ếch có thể cần liều bổ sung cao hơn, nhưng phải tuân theo chỉ định của bác sĩ.

2. Không hút thuốc, uống rượu bia

Trong thời gian chuẩn bị mang thai và suốt thai kỳ, cả hai vợ chồng nên ngừng hút thuốc, hạn chế hoàn toàn rượu bia. Thai phụ cũng cần tránh khói thuốc thụ động và hạn chế tiếp xúc với formaldehyde, benzen cùng các hóa chất độc hại khác.

3. Thận trọng khi sử dụng thuốc

Thai phụ không nên tự ý sử dụng thuốc kê đơn. Trước khi dùng bất kỳ loại thuốc nào, cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ.

Tuy nhiên, nếu đã lỡ uống một liều thuốc cảm thông thường, người mẹ cũng không nên quá hoảng sợ. Hãy cung cấp tên thuốc, liều lượng và thời điểm sử dụng cho bác sĩ để được đánh giá cụ thể, thay vì tự suy đoán.

4. Kiểm soát đường huyết trước khi mang thai

Phụ nữ mắc bệnh tiểu đường nên kiểm soát tốt đường huyết trước khi mang thai và theo dõi chặt chẽ trong ba tháng đầu. Điều này giúp hạn chế ảnh hưởng của môi trường đường huyết cao đối với sự phát triển của phôi thai.

5. Khám và sàng lọc đúng lịch

Các cặp vợ chồng nên thực hiện khám sức khỏe trước khi mang thai và tuân thủ lịch sàng lọc trước sinh. Siêu âm hình thái thai nhi ở giữa thai kỳ có thể phát hiện phần lớn những trường hợp sứt môi, hở hàm ếch biểu hiện rõ.

Nhiều người luôn muốn tìm một nguyên nhân cụ thể để đổ lỗi, nhưng điều đó thực sự không cần thiết.

Trong thực tế, có rất nhiều thai phụ chỉ vì lỡ uống một viên thuốc cảm trong giai đoạn đầu mang thai mà lo lắng suốt ngày, thậm chí nghĩ đến việc chấm dứt thai kỳ. Cũng có những gia đình sau khi trẻ chào đời lại quay sang trách móc lẫn nhau.

Phần lớn những lo lắng và sự chỉ trích như vậy đều không có căn cứ.

Sứt môi, hở hàm ếch là kết quả của nhiều yếu tố cùng tác động. Thay vì tìm người chịu trách nhiệm, các gia đình nên tập trung vào việc chuẩn bị sức khỏe trước khi mang thai, tránh những nguy cơ đã được xác định, khám thai đúng lịch và tham khảo ý kiến bác sĩ khi có bất kỳ băn khoăn nào.

Bài viết mang tính phổ biến kiến thức sức khỏe, được tổng hợp từ các tài liệu chuyên môn và quan điểm cá nhân. Một số tình tiết đã được điều chỉnh nhằm thuận tiện cho việc trình bày và giúp người đọc dễ hiểu hơn. Nội dung chỉ có giá trị tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán hoặc chỉ định của bác sĩ. Nếu có dấu hiệu bất thường, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.

Nguồn: Sohu