“Con cứ tự tin lên, có gì đâu mà sợ!” là lời nhiều bố mẹ nói khi thấy trẻ rụt rè. Nhưng với một đứa trẻ luôn lo mình làm chưa tốt, một câu động viên chưa chắc đủ để con bước tới.

Sự tự tin được bồi đắp qua nhiều trải nghiệm: được thử, được sai, được lắng nghe và nhận ra mình có thể làm được điều gì đó. Cách những người quan trọng đối xử với trẻ cũng góp phần hình thành cảm nhận của con về bản thân.

Không thể nhìn một đứa trẻ ít nói rồi kết luận gia đình có vấn đề. Tuy nhiên, nếu con thường xuyên sợ thất bại, tự chê mình hoặc quá bận tâm đến đánh giá của người khác, bố mẹ nên chú ý hơn đến những tương tác trong nhà.

1. Con cố gắng bao nhiêu, bố mẹ vẫn chỉ nhìn phần còn thiếu

Một đứa trẻ mang bài kiểm tra về nhà, điều bố mẹ nhìn thấy đầu tiên là lỗi sai. Con vừa kể đã tự hoàn thành một việc, người lớn lập tức nhắc đến bạn nào đó làm nhanh hơn.

Khi cuộc trò chuyện nào cũng kết thúc bằng điều chưa đạt, trẻ khó nhận ra sự tiến bộ của mình. Con có thể bắt đầu nghĩ rằng cố gắng cũng chẳng có gì đáng kể, bởi lúc nào cũng có người giỏi hơn.

Bố mẹ vẫn cần góp ý, nhưng hãy nói rõ con đã làm được gì và cần sửa ở đâu. Chẳng hạn: “Lần này con đã đọc kỹ đề hơn. Hai câu cuối mình cùng xem lại nhé”.

Kỳ vọng nên phù hợp với khả năng hiện tại của trẻ. Những nhiệm vụ vừa sức, cơ hội tự giải quyết vấn đề và sự ghi nhận cả quá trình giúp con dần có cảm giác mình có năng lực. Khi mắc lỗi, trẻ cũng cần biết đó là điều có thể sửa, thay vì bằng chứng rằng mình kém cỏi.

2. Chuyện tiền bạc luôn đi kèm cảm giác có lỗi

Gia đình có ngân sách hạn chế không đồng nghĩa trẻ phải lớn lên trong mặc cảm. Điều đáng lưu ý là cách người lớn giải thích mỗi lần không thể đáp ứng mong muốn của con.

“Tháng này nhà mình chưa dành tiền cho món đồ đó” khác với việc trách trẻ chỉ biết đòi hỏi, khiến bố mẹ vất vả. Một cách giúp con hiểu giới hạn chi tiêu; cách còn lại dễ biến cuộc trò chuyện thành sự trách móc.

Bố mẹ có thể cùng con phân biệt thứ cần thiết và thứ muốn có, so sánh giá, chọn món phù hợp hoặc lập kế hoạch tiết kiệm. Một buổi mua sắm cũng có thể trở thành dịp giải thích tiền được kiếm ra và dùng cho những khoản nào.

Điều trẻ cần học là đưa ra lựa chọn trong điều kiện của gia đình. Con không cần có mọi thứ giống bạn bè, nhưng cũng không nên bị làm cho xấu hổ chỉ vì đã bày tỏ một mong muốn.

3. Người lớn muốn con mạnh dạn, nhưng lại phản ứng bằng quát mắng

Khi một cốc nước đổ hay một bài tập làm sai cũng dẫn đến tiếng quát, trẻ có thể dành nhiều sự chú ý để đoán xem người lớn sắp nổi giận hay chưa.

Trong hoàn cảnh ấy, việc im lặng, chờ chỉ dẫn hoặc tránh thử điều mới có thể là cách con hạn chế rắc rối. Bố mẹ thấy con thụ động, trong khi con chỉ đang cố không làm sai.

Kỷ luật vẫn cần thiết, nhưng có thể thực hiện bằng yêu cầu cụ thể và hậu quả hợp lý. “Con lấy khăn lau phần nước này nhé” giúp trẻ biết phải làm gì rõ hơn một lời mắng về sự vụng về.

Nếu đang quá tức giận, người lớn có thể dừng lại để bình tĩnh rồi mới xử lý. Việc giữ giới hạn nhất quán, giải thích rõ và thực hiện hậu quả một cách điềm tĩnh giúp trẻ học trách nhiệm mà không cần dùng đến đánh đập hay làm con sợ hãi.

4. Con được lo đủ mọi thứ, nhưng ít có cơ hội nói điều mình nghĩ

Có những gia đình chăm lo chu đáo chuyện ăn uống, học hành, nhưng những câu chuyện của trẻ thường bị ngắt bằng “Để sau”, “Có thế thôi à?” hoặc một lời khuyên đưa ra quá nhanh.

Không phải lúc nào con cũng cần người lớn giải quyết. Đôi khi, con muốn kể hết chuyện bị bạn bỏ rơi trong giờ chơi, muốn giải thích vì sao mình buồn hoặc nói về một sở thích bố mẹ chưa hiểu.

Lắng nghe không có nghĩa là đồng ý với mọi yêu cầu. Bố mẹ có thể công nhận cảm xúc rồi cùng con tìm cách ứng xử: “Mẹ hiểu con thất vọng vì hôm nay chưa được đi chơi. Mình xem có thể sắp xếp vào lúc nào nhé”.

Những khoảng thời gian riêng, dù ngắn, sẽ có ý nghĩa hơn khi người lớn thực sự chú ý, đặt điện thoại xuống và tham gia vào câu chuyện của con.

Trẻ ít nói vẫn có thể tự tin, cũng như trẻ hoạt bát đôi khi vẫn lo lắng về giá trị của mình. Vì vậy, mục tiêu không phải biến mọi đứa trẻ thành người sôi nổi.

Điều cần giúp con có được là khả năng nói lên ý kiến, thử một việc vừa sức và tìm đến người lớn khi cần hỗ trợ. Sự tôn trọng, chấp nhận và quan tâm bền bỉ trong gia đình là nền tảng để con dần tin vào bản thân.