Nói ngọng là hiện tượng không hiếm gặp, xuất hiện ở cả trẻ em và người trưởng thành. Một số trường hợp chỉ mắc lỗi ở một vài âm, vần nhất định, nhưng cũng có người gặp khó khăn khi phát âm nhiều nhóm âm, khiến lời nói thiếu rõ ràng và người nghe khó tiếp nhận đầy đủ thông tin.

Bên cạnh những bất tiện trong giao tiếp hằng ngày, lỗi phát âm kéo dài còn có thể ảnh hưởng đến tâm lý, khả năng thể hiện trước tập thể, kết quả học tập và hiệu quả công việc. Đặc biệt, với những nghề nghiệp đòi hỏi giao tiếp thường xuyên như giáo viên, người dẫn chương trình, phát thanh viên, diễn giả, nhân viên kinh doanh hay người làm dịch vụ, phát âm chưa rõ ràng có thể trở thành một rào cản đáng kể.

Trong khi đó, việc chữa ngọng tại Việt Nam trong nhiều năm qua phần lớn vẫn dựa trên kinh nghiệm cá nhân hoặc các phương pháp truyền miệng. Không ít phụ huynh nhận ra con phát âm chưa chuẩn nhưng chưa biết lỗi xuất phát từ đâu, nên bắt đầu chỉnh sửa như thế nào và cần duy trì luyện tập trong bao lâu.

Xuất phát từ thực tế đó, hai tác giả Nguyễn Thị Thanh Mai và Phạm Văn Luân biên soạn cuốn sách “Phương pháp chữa ngọng triệt để”, do Nhà xuất bản Lao động phát hành. Công trình được kỳ vọng bổ sung một tài liệu tham khảo có tính hệ thống về chỉnh sửa phát âm tiếng Việt, giúp kiến thức luyện âm và hỗ trợ ngôn ngữ trở nên dễ tiếp cận hơn đối với cộng đồng.

Ngày 12/7, tại Phố Sách Hà Nội, Công ty TNHH Đào tạo VietSkill tổ chức lễ ra mắt cuốn sách với sự tham dự của các chuyên gia, giáo viên, học sinh và những người quan tâm đến lĩnh vực phát âm, giao tiếp và trị liệu âm ngữ.

Từ nhận diện lỗi đến xây dựng thói quen phát âm chuẩn

Theo nhóm tác giả, cuốn sách là kết quả của nhiều năm nghiên cứu, giảng dạy và thực hành chỉnh sửa phát âm cho học viên ở nhiều độ tuổi, ngành nghề khác nhau. Công trình không chỉ hướng đến việc giúp người học sửa một số âm thường bị phát âm sai, mà còn hệ thống hóa những nguyên lý, phương pháp và quy trình luyện tập để người đọc có thể tiếp cận theo hướng khoa học, dễ hiểu và dễ thực hành.

Nội dung sách được bố cục thành bốn chương, triển khai từ việc nhận diện những dạng nói ngọng phổ biến, phân tích nguyên nhân đến hướng dẫn phương pháp can thiệp và luyện tập.

Các tác giả tiếp cận hiện tượng nói ngọng từ nhiều góc độ, bao gồm đặc điểm của cơ quan phát âm, thói quen sử dụng ngôn ngữ, môi trường giao tiếp và ảnh hưởng của giọng địa phương. Trên cơ sở đó, cuốn sách xây dựng hệ thống nhận diện lỗi, đồng thời hướng dẫn cụ thể về vị trí đặt lưỡi, khẩu hình, hoạt động của môi, cách lấy hơi và bài tập tương ứng với từng nhóm âm.

Điểm đáng chú ý của “Phương pháp chữa ngọng triệt để” là không dừng lại ở việc chỉ ra một âm đang được phát âm chưa đúng. Người học được hướng dẫn thực hiện theo từng bước: xác định lỗi, tìm hiểu nguyên nhân, điều chỉnh hoạt động của cơ quan phát âm, luyện âm đơn, luyện từ, luyện câu và đưa cách phát âm mới vào giao tiếp thường ngày.

Thay vì sửa từng âm riêng lẻ theo cảm tính, cuốn sách hướng người đọc đến một quy trình luyện tập có hệ thống. Việc lặp lại các bài tập đúng kỹ thuật trong thời gian phù hợp được xem là yếu tố quan trọng để hình thành phản xạ và thói quen phát âm mới.

Theo nhóm tác giả, cách tiếp cận này không chỉ hỗ trợ người gặp lỗi phát âm tự luyện tập mà còn giúp phụ huynh, giáo viên và người làm công tác hỗ trợ ngôn ngữ có thêm tài liệu để đồng hành cùng trẻ tại nhà hoặc trong môi trường học đường.

Tuy nhiên, hiệu quả luyện tập có thể khác nhau tùy theo nguyên nhân, độ tuổi, mức độ lỗi phát âm và khả năng phối hợp của từng người. Với những trường hợp liên quan đến bất thường cấu trúc cơ quan phát âm, suy giảm thính lực, chậm phát triển ngôn ngữ hoặc các vấn đề sức khỏe khác, người học cần được đánh giá và tư vấn bởi người có chuyên môn phù hợp.

Cần phát hiện sớm, hướng dẫn đúng và kiên trì luyện tập

TS Nguyễn Thị Thanh Mai cho biết, một trong những quan niệm phổ biến của nhiều gia đình là trẻ lớn lên sẽ tự hết nói ngọng. Trên thực tế, một số lỗi phát âm có thể được cải thiện trong quá trình phát triển ngôn ngữ, nhưng cũng có những lỗi kéo dài nếu trẻ không được phát hiện và hỗ trợ đúng cách.

Khi một cách phát âm sai được duy trì trong thời gian dài, nó có thể trở thành thói quen và phản xạ ngôn ngữ. Đến tuổi trưởng thành, người nói vẫn có khả năng điều chỉnh, nhưng quá trình luyện tập thường đòi hỏi nhiều thời gian và sự kiên trì hơn.

Đồng tác giả Phạm Văn Luân nhấn mạnh quá trình chữa ngọng cần kết hợp ba yếu tố: “Phát hiện sớm – đồng hành đúng – kiên trì đủ”.

Theo anh, không ít gia đình phát hiện con phát âm chưa chuẩn từ sớm nhưng lại thiếu phương pháp phù hợp hoặc không duy trì được thời gian luyện tập cần thiết. Một số phụ huynh chỉ yêu cầu trẻ nhắc lại từ bị sai mà chưa hướng dẫn cụ thể cách đặt lưỡi, mở khẩu hình hay điều tiết luồng hơi. Điều này có thể khiến trẻ căng thẳng, ngại nói nhưng lỗi phát âm vẫn không được cải thiện.

Bởi vậy, sự đồng hành của người lớn không chỉ nằm ở việc sửa sai, mà còn cần tạo ra môi trường giao tiếp tích cực, giúp trẻ luyện tập đều đặn và không cảm thấy xấu hổ vì cách phát âm của mình.

Nhà thơ Trần Đăng Khoa: Đến năm 30 tuổi mới khắc phục được nói ngọng

Tham dự lễ ra mắt sách, nhà thơ Trần Đăng Khoa chia sẻ ông từng nói ngọng trong một thời gian dài. Theo ông, đây là tình trạng khá phổ biến nhưng thường bị xem nhẹ, thậm chí nhiều người cho rằng lỗi phát âm sẽ tự biến mất theo thời gian.

“Tôi đi giao lưu với rất nhiều trường học. Có lần nói chuyện với các em học sinh ở Trường Chu Văn An, tôi thấy các em cười ồ lên mà không hiểu mình sai ở đâu. Sau đó tôi mới biết là mình nói ngọng”, nhà thơ kể.

Ông cho biết từng gặp khó khăn khi phát âm các phụ âm như “l” và “n”, một phần do ảnh hưởng của môi trường ngôn ngữ địa phương. Phải đến khoảng 30 tuổi, ông mới khắc phục được lỗi phát âm này.

Từ trải nghiệm của bản thân, nhà thơ Trần Đăng Khoa cho rằng việc rèn luyện phát âm rõ ràng cần được thực hiện sớm, với sự đồng hành của cả gia đình và nhà trường. Việc chỉnh sửa cũng cần được tiến hành trên tinh thần khuyến khích, tránh chế giễu hoặc tạo áp lực khiến người nói ngọng trở nên tự ti và hạn chế giao tiếp.

Theo ông, trong bối cảnh việc giao lưu giữa các vùng miền ngày càng mạnh mẽ, phát âm rõ ràng không đồng nghĩa với phủ nhận đặc trưng của giọng địa phương. Mỗi vùng miền đều có âm sắc và vẻ đẹp ngôn ngữ riêng, nhưng người nói vẫn cần bảo đảm lời nói dễ nghe, dễ hiểu và phù hợp với hoàn cảnh giao tiếp.

Nhà thơ đánh giá “Phương pháp chữa ngọng triệt để” là tài liệu có giá trị thực tiễn, có thể hỗ trợ phụ huynh, giáo viên và những người làm công tác ngôn ngữ trong quá trình giúp trẻ nhận diện, khắc phục lỗi phát âm.

Giọng nói rõ ràng góp phần nâng cao hiệu quả giao tiếp

Đồng quan điểm, chuyên gia tâm lý Đinh Đoàn cho rằng, nếu “học ăn” gắn với bản năng sinh tồn thì “học nói” là một trong những kỹ năng giao tiếp quan trọng nhất của mỗi người.

Giọng nói không chỉ là phương tiện truyền tải thông tin mà còn góp phần thể hiện cảm xúc, thái độ và xây dựng sự tin cậy trong quá trình giao tiếp. Một người có nội dung tốt nhưng phát âm thiếu rõ ràng có thể khiến thông điệp bị hiểu sai, giảm sức thuyết phục hoặc làm gián đoạn cuộc trò chuyện.

Theo chuyên gia Đinh Đoàn, không phải người nói hay nào cũng thành công, nhưng khả năng giao tiếp hiệu quả là một trong những năng lực thường thấy ở người thành công. Giọng nói rõ ràng, phát âm chính xác giúp mỗi cá nhân tự tin hơn khi học tập, làm việc và thể hiện quan điểm trước tập thể.

Ông cũng lưu ý rằng không nên đồng nhất hoàn toàn lỗi phát âm với giọng vùng miền. Giọng địa phương là một phần của bản sắc văn hóa, trong khi nói ngọng thường được hiểu là tình trạng một hoặc nhiều âm bị phát âm sai, bị thay thế hoặc biến dạng, làm ảnh hưởng đến khả năng truyền đạt và tiếp nhận thông tin.

Với những nghề nghiệp sử dụng giọng nói như một công cụ làm việc, việc luyện phát âm rõ ràng và chuẩn hóa cách trình bày có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là yêu cầu về hình thức mà còn liên quan trực tiếp đến chất lượng truyền đạt, mức độ chuyên nghiệp và hiệu quả tương tác với người nghe.

Sự ra đời của “Phương pháp chữa ngọng triệt để” cho thấy nhu cầu ngày càng lớn đối với những tài liệu hướng dẫn phát âm tiếng Việt được xây dựng có hệ thống. Bên cạnh vai trò hỗ trợ người gặp lỗi phát âm, cuốn sách cũng góp phần nâng cao nhận thức của phụ huynh và cộng đồng về tầm quan trọng của việc phát hiện sớm, luyện tập đúng phương pháp và tôn trọng tâm lý của người học trong suốt quá trình chỉnh sửa.

TS Nguyễn Thị Thanh Mai, sinh năm 1984, hoạt động trong lĩnh vực dẫn chương trình truyền hình từ năm 2004. Chị theo học tiến sĩ ngành Văn hóa học và là giảng viên Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương từ năm 2007.

Với hơn 15 năm nghiên cứu, giảng dạy về phát âm chuẩn và kỹ năng giao tiếp, Nguyễn Thị Thanh Mai đồng thời tham gia đào tạo kỹ năng mềm tại VietSkill. Trước cuốn sách “Phương pháp chữa ngọng triệt để” , chị từng xuất bản các cuốn sách “Cẩm nang chữa nói ngọng” và “Kỹ năng thuyết trình doanh nhân”.

Phạm Văn Luân, sinh năm 1998, tốt nghiệp chuyên ngành Quản lý văn hóa, Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương. Anh có nhiều năm nghiên cứu, thực hành trong lĩnh vực hỗ trợ và chỉnh sửa phát âm.

Theo thông tin từ nhóm tác giả, Phạm Văn Luân đã tham gia hỗ trợ các trường hợp gặp khó khăn về phát âm do rối loạn ngôn ngữ, ảnh hưởng của giọng địa phương, dị tật bẩm sinh, đồng thời hướng dẫn chỉnh âm tiếng Việt cho người nước ngoài.

Hai tác giả cho biết quá trình biên soạn cuốn sách được hình thành từ những trải nghiệm thực tế trong giảng dạy, đào tạo và hỗ trợ học viên ở nhiều độ tuổi, ngành nghề khác nhau.