Đề xuất nằm trong dự thảo sửa đổi, bổ sung Thông tư 01/2021 về chính sách khuyến khích, khen thưởng và hỗ trợ trong công tác dân số, đang được Bộ Y tế lấy ý kiến đến ngày 8/10.

Theo dự thảo, các địa phương được căn cứ vào điều kiện kinh tế - xã hội và khả năng ngân sách để lựa chọn hình thức hỗ trợ phù hợp. Chính sách có thể gồm hỗ trợ chi phí sàng lọc, dự phòng vô sinh; hỗ trợ tiền hoặc hiện vật cho phụ nữ mang thai; hỗ trợ tiền hoặc hiện vật cho trẻ đến tối thiểu 12 tháng tuổi.

So với dự thảo trước, thời gian hỗ trợ trẻ được rút từ 36 tháng xuống 12 tháng. Bộ Y tế định hướng tập trung nguồn lực vào giai đoạn đầu đời, khi trẻ cần được chăm sóc, dinh dưỡng và theo dõi sức khỏe thường xuyên.

Không chỉ hỗ trợ sau khi trẻ chào đời, dự thảo còn đưa các biện pháp can thiệp sớm hơn, từ trước hôn nhân và trong thai kỳ. Một số nhóm có thể được hỗ trợ chi phí tầm soát, dự phòng vô sinh , sàng lọc trước sinh và sơ sinh.

Dự thảo dành chính sách riêng cho phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh thuộc hộ nghèo, cận nghèo; người sống tại vùng nhiễm dioxin, miền núi, biên giới, hải đảo và địa bàn có đông đồng bào dân tộc thiểu số.

Các nhóm này có thể được hỗ trợ chi phí sàng lọc trước sinh, sơ sinh và nhận trợ cấp tiền mặt theo điều kiện do địa phương quyết định. Phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh thuộc các dân tộc thiểu số rất ít người còn được đề xuất hỗ trợ chi phí đi lại khi thực hiện sàng lọc trước sinh, sơ sinh.

Như vậy, chính sách không chỉ đặt mục tiêu khuyến khích các gia đình sinh đủ hai con mà còn đưa vấn đề chất lượng dân số vào ngay từ giai đoạn trước khi trẻ ra đời.

Ở cấp cộng đồng, dự thảo cũng đề xuất cơ chế khen thưởng đối với thôn, tổ dân phố duy trì tỷ lệ phụ nữ sinh con thứ hai từ 50% trở lên trong ba năm liên tục. Nếu kết quả này được duy trì đến năm thứ năm, mức thưởng sẽ được nâng lên. Cấp xã áp dụng tiêu chí tương tự.

Mức sinh của Việt Nam hiện khoảng 1,91 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế. Trong những năm gần đây, một số địa phương đã triển khai các chính sách hỗ trợ, khen thưởng gia đình sinh đủ hai con, song mức hỗ trợ ở nhiều nơi vẫn khá thấp, thường khoảng 450.000 đồng đến một triệu đồng và chủ yếu được trao một lần.

Một số địa phương bắt đầu dành nguồn lực lớn hơn cho chính sách khuyến sinh. Tây Ninh dự kiến chi gần 20 tỷ đồng để thưởng các xã đạt tỷ lệ sinh tốt và hỗ trợ hơn 4.500 phụ nữ sinh đủ hai con. Đồng Nai, Hải Phòng cũng bố trí hàng tỷ đồng từ ngân sách cho các chương trình hỗ trợ gia đình.

Dự thảo mới đồng thời đề cập đến mất cân bằng giới tính khi sinh. Các gia đình có ít nhất hai con gái dưới 16 tuổi có thể được biểu dương, hỗ trợ một số chính sách như bảo hiểm y tế học sinh, sữa học đường tùy điều kiện địa phương.

Điểm đáng chú ý là chính sách được thiết kế theo một chuỗi liên tục hơn, thay vì chỉ tập trung vào thời điểm sinh con. Từ sàng lọc, dự phòng vô sinh trước hôn nhân, chăm sóc thai kỳ đến hỗ trợ trẻ trong năm đầu đời, mỗi giai đoạn đều được tính đến.

Trong bối cảnh mức sinh giảm tại nhiều địa phương, việc trao quyền cho địa phương quyết định hình thức và mức hỗ trợ được kỳ vọng giúp chính sách phù hợp hơn với điều kiện từng nơi, thay vì áp dụng một mức hỗ trợ chung trên cả nước.