Một buổi tối trong nhiều gia đình có thể diễn ra như thế này: Đã đến giờ cất máy tính bảng, con vẫn năn nỉ xem thêm. Bố mẹ từ chối, con bắt đầu khóc. Sau vài phút giải thích không thành, người lớn thở dài: “Thôi, thêm một chút thôi đấy”.

Sự yên tĩnh trở lại. Con vui, bố mẹ cũng có thể tiếp tục công việc còn dang dở.

Một lần linh động như vậy không quyết định tính cách của trẻ. Nhưng nếu tình huống liên tục lặp lại, quy tắc ban đầu sẽ mất dần ý nghĩa. Con có thể hiểu rằng thời gian đã thống nhất vẫn thay đổi được, miễn là mình phản đối đủ lâu.

Nuôi con có những lúc khó ở chính chỗ ấy: Người lớn hiểu điều gì nên làm, nhưng lại quá mệt để kiên trì. Chiều theo giúp giải quyết sự căng thẳng trước mắt, còn giữ giới hạn thường đòi hỏi thêm thời gian, sự bình tĩnh và cả khả năng chấp nhận rằng con đang không hài lòng với mình.

Trước khi giữ một giới hạn, hãy xem giới hạn đó có hợp lý không

Không phải mọi yêu cầu của cha mẹ đều đáng để kiên quyết bảo vệ.

Con thích một kiểu tóc khác, muốn mặc chiếc áo không hợp mắt mẹ hay không hứng thú với môn năng khiếu bố từng kỳ vọng, đó đều có thể là những khác biệt cần được trao đổi. Nếu chuyện nhỏ nào cũng trở thành cuộc đấu xem ai được quyền quyết định, cả nhà sẽ nhanh chóng kiệt sức.

Người lớn nên tự hỏi: Quy tắc này bảo vệ điều gì? Con đã đủ khả năng thực hiện chưa? Mình đang lo cho sự an toàn, quyền lợi của mọi người hay chỉ khó chịu vì con không làm theo ý mình?

Những yêu cầu rõ ràng, phù hợp với độ tuổi sẽ giúp trẻ dễ hiểu và thực hiện hơn. UNICEF cũng khuyến khích cha mẹ diễn đạt cụ thể hành vi mong đợi, đặt kỳ vọng thực tế và duy trì sự nhất quán khi hướng dẫn con.

Chẳng hạn, “con phải có ý thức hơn” là yêu cầu khá mơ hồ. “Chơi xong, con cất các mảnh ghép vào hộp trước khi lấy bộ khác” cho trẻ biết chính xác việc cần làm.

Một gia đình có thể chỉ cần vài nguyên tắc cơ bản, nhưng những nguyên tắc ấy cần được giải thích và thực hiện đủ ổn định để con biết mình có thể trông đợi điều gì.

Cho con buồn một lúc cũng là phần việc của cha mẹ

Khi bị từ chối, trẻ có thể tức giận, thất vọng hoặc khóc. Cha mẹ thường sốt ruột trước những cảm xúc đó, nhất là ở nơi đông người. Có người lo con tổn thương, có người sợ bị đánh giá là không biết dạy con.

Nhưng một mong muốn không được đáp ứng ngay không đồng nghĩa với việc trẻ không được yêu thương.

Hãy hình dung con muốn mua một món đồ nằm ngoài khoản tiền gia đình đã thống nhất. Mẹ có thể ngồi xuống nghe con nói vì sao thích món đó, cùng con xem giá và bàn cách tiết kiệm. Quyết định chưa mua vẫn có thể giữ nguyên.

Con được bày tỏ sự thất vọng, còn mẹ không cần vội tìm cách làm cho cảm xúc ấy biến mất. Có thể chỉ cần nói: “Mẹ biết con đã mong được mua hôm nay. Con buồn cũng được, nhưng hôm nay mình chưa mua”.

Điều này đòi hỏi người lớn chịu được vài phút không dễ chịu. Tránh chế giễu con “có thế mà cũng khóc”, đồng thời cũng tránh hứa thêm một món khác chỉ để con nín ngay.

Sự hiện diện bình tĩnh của cha mẹ giúp trẻ có chỗ dựa trong lúc học cách đối diện với điều không như ý. Con có thể cần được ôm, cần ngồi yên một chút hoặc cần thời gian trước khi sẵn sàng trò chuyện tiếp.

Đừng giải quyết nhanh đến mức con không còn việc gì để làm

Trong chuyện nuôi dạy, đôi khi người lớn can thiệp quá sớm vì muốn tiết kiệm thời gian.

Con làm hỏng đồ của bạn, mẹ lập tức mua món khác gửi trả. Con nhận làm một phần việc nhóm rồi quên, bố nhắn tin giải thích giúp. Mọi chuyện được thu xếp gọn gàng, nhưng đứa trẻ có thể chưa thực sự tham gia vào việc khắc phục.

Sửa sai cần có phần việc của con.

Nếu làm hỏng món đồ đã mượn, trẻ có thể cùng cha mẹ kiểm tra khả năng sửa chữa, trực tiếp nói chuyện với người cho mượn và bàn phương án bồi hoàn phù hợp. Nếu không hoàn thành phần việc nhóm, con cần liên hệ với các bạn, nhận phần thiếu sót và đề xuất cách bổ sung.

Cha mẹ vẫn hỗ trợ những việc vượt quá khả năng của trẻ. Một em bé không thể tự xử lý như thiếu niên, và có những tình huống cần người lớn đứng ra bảo vệ con. Tuy nhiên, trong phạm vi con làm được, hãy để con tham gia.

Ngay cả lời xin lỗi cũng cần đi kèm sự hướng dẫn. Ép trẻ nói “con xin lỗi” trước mặt nhiều người có thể kết thúc tình huống nhanh chóng, nhưng chưa chắc giúp con hiểu người kia đã bị ảnh hưởng ra sao.

Một cuộc trò chuyện riêng, sau khi mọi người bình tĩnh, sẽ có ích hơn: Chuyện gì đã xảy ra? Phần nào thuộc trách nhiệm của con? Bây giờ con có thể làm gì?

Kiên trì cũng bao gồm việc nhận ra con đang cần giúp đỡ

Giữ nguyên tắc không có nghĩa là áp dụng cùng một cách trong mọi hoàn cảnh.

Một đứa trẻ ngồi trước bàn học mà không làm bài có thể đang né nhiệm vụ, nhưng cũng có thể chưa hiểu đề, quá mệt hoặc sợ làm sai. Nếu cha mẹ chỉ nhìn thấy sự chậm chạp rồi tăng sức ép, vấn đề ban đầu vẫn còn đó.

Thay vì lập tức quyết định phạt hay bỏ qua, hãy tìm điểm con đang mắc. Có khi chỉ cần đọc cùng một yêu cầu, chia bài thành những phần nhỏ hoặc cho con nghỉ rồi quay lại vào thời điểm phù hợp.

Yêu cầu con tham gia việc học vẫn được giữ, còn cách thực hiện có thể điều chỉnh. Với trẻ thường xuyên gặp khó khăn, cha mẹ cần trao đổi thêm với giáo viên để hiểu tình hình, thay vì vội kết luận con thiếu cố gắng.

Tương tự, sự thành thật khó được nuôi dưỡng nếu mỗi lần con thú nhận đều phải nhận một phản ứng đáng sợ. Khi phát hiện con che giấu điều gì, người lớn cần xử lý cả sự việc lẫn lý do khiến con không dám nói.

Con vẫn cần khắc phục hậu quả, nhưng cũng cần biết rằng mình có thể tìm đến cha mẹ khi gặp rắc rối.

Quy tắc trong nhà cần có phần của người lớn

Trẻ rất dễ nhận ra những điều chỉ áp dụng với mình.

Con bị yêu cầu dừng điện thoại trong bữa cơm, nhưng bố mẹ vẫn liên tục xem màn hình. Con phải giữ lời, còn lời hứa của người lớn có thể bị bỏ quên mà không được giải thích. Con phải nói năng lịch sự, nhưng khi tức giận, cha mẹ lại được quyền xúc phạm.

Khi đó, việc dạy con dễ trở thành yêu cầu phục tùng hơn là cùng thực hiện một nếp sống.

Bố mẹ cũng cần thống nhất với nhau về những quy tắc quan trọng. Nếu một người vừa từ chối, người kia lập tức đồng ý để dỗ con, trẻ sẽ khó hiểu đâu mới là giới hạn thực sự. Những bất đồng nên được người lớn trao đổi riêng, rồi giải thích lại rõ ràng với con.

Quy tắc cũng có thể thay đổi khi trẻ lớn hơn hoặc hoàn cảnh gia đình khác đi. Cho con tham gia bàn bạc về những điều phù hợp giúp con hiểu lý do và có trách nhiệm hơn với thỏa thuận chung. Đây cũng là một cách thực hành được UNICEF khuyến khích trong nuôi dạy tích cực.

Có những tối, cha mẹ sẽ phải nhắc lại cùng một yêu cầu nhiều lần. Có những lần con vẫn giận dù người lớn đã giải thích rất nhẹ nhàng. Khi ấy, bố mẹ có thể ở cạnh, lắng nghe và giúp con bình tĩnh, đồng thời giữ quyết định đã cân nhắc kỹ.

“Bố mẹ hiểu là con chưa vui. Khi con sẵn sàng, mình cùng nghĩ xem tiếp theo nên làm gì.”