Có những hôm chỉ một chuyện nhỏ như ai quên đón con, ai để quên nồi cơm chưa cắm điện cũng đủ làm cả nhà mất vui. Lại có những lúc chuyện lớn hơn nhiều, chẳng hạn một người mất việc, thu nhập cả nhà hụt đi, mà vợ chồng vẫn ngồi xuống tính xem tháng này nên bớt khoản nào, khoản nào cần giữ cho con.

Những lúc như thế, trẻ có thể chưa hiểu hết chuyện của người lớn. Nhưng con nhìn thấy ai được lên tiếng, ai thường phải dọn dẹp phần việc người khác bỏ lại, và cả nhà đối xử với nhau ra sao khi có người mắc lỗi. Những điều lặp đi lặp lại qua năm tháng sẽ trở thành cái nếp mà con mang theo khi bước ra ngoài.

1. Nhà có nguyên tắc, con vẫn được nói ý mình

Con xin chơi thêm mười phút trước giờ đi ngủ. Bố mẹ hoàn toàn có thể giữ giờ đã thống nhất, đồng thời nghe xem vì sao hôm nay con muốn thức thêm. Có khi con chỉ muốn chờ bố đi làm về để khoe bức tranh mới vẽ. Biết được lý do, bố mẹ có thể giúp con tìm cách khác, chẳng hạn để bức tranh trên bàn ăn để sáng mai hai bố con cùng xem.

Được lắng nghe trong những chuyện nhỏ như vậy, trẻ dần hiểu rằng mình có thể nói điều mình muốn, kể cả khi câu trả lời cuối cùng vẫn là “hôm nay con đi ngủ đúng giờ nhé”. Con cũng học được cách chấp nhận một quyết định chung mà vẫn cảm thấy ý kiến của mình có giá trị.

Việc này cũng thể hiện qua cách bố mẹ bàn chuyện với nhau. Khi cần thu xếp lại lịch sinh hoạt hay cắt bớt một khoản chi, người lớn có thể nói cho con biết những thay đổi liên quan trực tiếp đến con. Chẳng hạn, tháng này cả nhà sẽ đi chơi gần hơn và con có thể chọn giữa hai địa điểm. Một lựa chọn vừa sức giúp trẻ hiểu vì sao kế hoạch thay đổi và mình có thể góp phần thế nào.

Nếp nói chuyện ấy đặc biệt có ích khi con lớn hơn. Một đứa trẻ từng được nghe đến hết câu sẽ dễ mở lời hơn khi gặp chuyện khó nói. Đôi khi, cái quý nhất của một gia đình là con biết mình có thể về nhà và kể thật, kể cả khi chính con là người làm sai.

2. Ai làm phần việc của mình, ai mắc lỗi thì góp tay sửa

Một người đi làm về muộn, người kia nấu cơm giúp là chuyện bình thường. Nhưng nếu hôm nào cũng có một người phải nhớ nhà còn gì để ăn, con cần mang gì đến lớp, hóa đơn nào sắp đến hạn, người ấy rất dễ mệt vì lúc nào cũng phải lo trước cho cả nhà.

Chia sẻ việc nhà bắt đầu từ việc mỗi người tự nhớ phần việc của mình. Trẻ nhỏ có thể cất đồ chơi, để quần áo bẩn vào giỏ. Trẻ lớn hơn có thể chuẩn bị cặp sách, dọn bàn sau bữa ăn. Những việc ấy nhỏ, nhưng con sẽ thấy rõ người khác phải làm thêm gì nếu mình cứ để phần việc của mình dang dở.

Bài học về trách nhiệm còn đến từ cách người lớn xử lý lỗi của chính mình. Bố quên mua món đồ đã hứa với con có thể nói thẳng: “Bố quên mất. Sáng mai bố sẽ đi mua cùng con”. Một lời nhận lỗi đi kèm việc làm cụ thể cho trẻ thấy người đáng tin cũng có lúc sơ suất. Điều khiến người khác tiếp tục tin mình là cách mình xử lý sau đó.

Mai này đi học, đi làm, có lúc con sẽ cần bạn bè giúp một tay, cần thầy cô chỉ thêm hoặc cần đồng nghiệp cho mình một cơ hội làm lại. Những người ấy thường sẵn lòng giúp hơn khi họ biết con giữ lời, biết báo sớm nếu gặp khó và sẽ làm đến nơi đến chốn phần việc đã nhận.

3. Trong nhà, người lớn cũng có thể nói “Bố mẹ chưa biết”

Trẻ con có những câu hỏi khiến người lớn bí ngay tại chỗ. Vì sao trăng cứ đi theo xe? Vì sao cây ở ban công tưới hằng ngày mà vẫn héo? Một câu “Mẹ cũng chưa biết, mai mình xem thử nhé” có thể mở ra cả buổi hai mẹ con cùng quan sát, đọc, rồi phát hiện điều ban đầu mình đoán chưa chắc đã đúng.

Tinh thần ham học còn thể hiện ở cách cả nhà đổi một thói quen đã trở nên bất tiện. Nếu sáng nào cũng cuống cuồng tìm bình nước, hộp bút, bố mẹ và con có thể thử soạn đồ từ tối hôm trước. Nếu làm vài hôm vẫn quên, cả nhà lại tìm xem vướng ở đâu. Qua những chuyện rất thường ngày ấy, trẻ học được rằng một cách làm chưa hiệu quả thì có thể thử cách khác.

Khi thấy bố mẹ cũng hỏi, cũng thử và có lúc đổi ý, con sẽ bớt ngại nói mình chưa hiểu. Thói quen đó theo trẻ ra ngoài gia đình. Con có thể hỏi thầy cô đúng chỗ mình đang vướng, lắng nghe người có kinh nghiệm và tự làm tiếp sau khi được chỉ dẫn.

Người ta hay gọi người xuất hiện đúng lúc, chịu chỉ cho mình một đường đi là “quý nhân”. Đó có thể là một cô giáo dành thêm ít phút sau giờ học, một người bạn rủ con thử sức ở việc mới, hay một đồng nghiệp kiên nhẫn góp ý cho con lần đầu đi làm. Còn từ những năm sống cùng bố mẹ, con đã quen với việc nói ra khi cần giúp, giữ lời khi được tin và tự bước tiếp khi có người chỉ đường.