Hai bố con đang dựng một cây cầu bằng các khối gỗ thì chiếc xe đồ chơi vừa chạy lên đã làm cầu sập. Bé định bỏ đi, bố nhặt chiếc xe lên và hỏi: “Lúc nãy cầu đổ ở chỗ nào nhỉ?”. Con chỉ vào một chân cầu, rồi tự lấy thêm hai khối gỗ kê bên dưới. Lần này, chiếc xe chạy qua được. Chẳng có bài giảng nào, nhưng đứa trẻ vừa thử một cách làm, quan sát kết quả và tự sửa chỗ chưa ổn.

Những khoảnh khắc như vậy là một phần trong cách trẻ học qua chơi. Một tổng quan gồm 39 công trình về tương tác khi bố chơi cùng con ghi nhận mối liên hệ giữa một số kiểu tương tác và các kỹ năng nhận thức, ngôn ngữ, cảm xúc của trẻ. Kết quả khác nhau tùy hoạt động và cách người lớn tham gia. Những điểm đáng chú ý là bố có hưởng ứng ý tưởng của con, gợi mở vừa sức và để con có lượt làm hay không.

1. Con có thêm cơ hội tự tìm cách giải quyết vấn đề

Khi thấy con loay hoay mãi với một miếng ghép, bố có thể xoay miếng ghép rồi đặt vào đúng chỗ chỉ trong vài giây. Nhưng nếu bố hỏi “Con thử quay cạnh này sang bên kia xem sao?”, bé vẫn còn cơ hội tự làm nốt. Có thể con phải thử thêm hai, ba lần. Đến lúc miếng ghép vừa khít, con cũng hiểu mình đã làm khác đi ở đâu.

Điều tương tự có thể diễn ra khi hai bố con làm đường dốc cho xe đồ chơi, xếp đồ vào một chiếc hộp nhỏ hay tìm đường trong mê cung trên giấy. Bố có thể đề nghị con đoán trước chuyện gì sẽ xảy ra, rồi để con kiểm tra. Chẳng hạn, khi xe chạy quá chậm, hai bố con thử kê đường dốc cao thêm một chút. Lần sau, bé có thể tự nghĩ đến việc đổi độ dốc trước khi nhờ bố giúp.

Một số nghiên cứu về chơi xếp hình và các trò chơi có hướng dẫn ghi nhận mối liên hệ giữa việc bố gợi mở trong lúc chơi với những kỹ năng như tư duy linh hoạt và khả năng làm quen với toán. Trong sinh hoạt hằng ngày, bố có thể bắt đầu bằng việc chờ con thử thêm một lượt trước khi đưa ra đáp án.

2. Con tập diễn đạt suy nghĩ qua những cuộc trò chuyện có qua có lại

Đọc cùng một cuốn truyện, có hôm bố chỉ đọc được vài trang vì con cứ dừng lại hỏi. “Sao bạn thỏ lại trốn?”, “Nếu mở cửa thì chuyện gì xảy ra?”. Bố có thể nghe con đoán, hỏi thêm một câu rồi cùng lật sang trang tiếp theo. Một đoạn truyện ngắn nhờ vậy trở thành cuộc trò chuyện mà con được nói nhiều hơn, kể cả khi câu trả lời còn ngập ngừng.

Cơ hội ấy cũng có trong những việc rất bình thường. Đi đón con về, bố có thể hỏi “Hôm nay lúc ra chơi con chơi với ai?”. Nếu con kể hai bạn cùng muốn làm đội trưng, bố có thể hỏi tiếp “Thế cuối cùng hai đứa chia lượt thế nào?”. Con sẽ có dịp kể lại sự việc theo trình tự, nói rõ mình đã làm gì và giải thích vì sao.

Các tổng quan về quan hệ bố con trong những năm đầu đời ghi nhận mối liên hệ giữa những tương tác có sự lắng nghe, phản hồi và các kỹ năng ngôn ngữ của trẻ. Một việc bố có thể làm ngay là để con nói hết câu, rồi hỏi tiếp từ chính chi tiết con vừa kể.

3. Con có dịp tập chờ lượt và vượt qua cảm giác thua cuộc

Có bé đang chơi ném bóng rất vui, đến lúc ném trượt ba lần liên tiếp thì giận, ôm bóng nhất định không cho ai chơi tiếp. Bố có thể nói: “Con tiếc vì quả vừa rồi suýt vào rổ nhỉ?”. Sau đó, hai bố con có thể thống nhất mỗi người ném thêm một lượt hoặc đứng gần rổ hơn. Cơn bực của con được nhìn nhận, còn luật chơi vẫn rõ ràng.

Trò vận động, cờ bàn hay một ván xếp tháp đều có những lúc buộc trẻ phải đợi, dừng lại hoặc chấp nhận làm lại từ đầu. Khi bố chơi cùng, con cũng nhìn thấy cách người lớn phản ứng lúc thua. Một ông bố vừa làm đổ tháp mà vẫn có thể nói “Bố tiếc thật, lượt sau bố thử đặt miếng to ở dưới” đang cho con thấy có thể làm gì sau một lần hụt hẫng. Nghiên cứu về chơi vận động giữa bố và con ghi nhận kết quả khác nhau tùy cách chơi, trong đó sự nhạy bén với tín hiệu của trẻ và cách người lớn giữ giới hạn là những yếu tố đáng chú ý.

Có khi dấu hiệu rõ nhất đến vào một buổi tối rất bình thường. Tòa tháp đổ, bố còn chưa kịp đưa tay ra thì con đã nhặt khối gỗ lên và bảo: “Để con thử cách khác”. Đó là một việc nhỏ mà lần trước con vẫn còn chờ bố làm hộ.