Yayoi Kusama - một trong những nghệ sĩ nổi tiếng và có tác phẩm bán chạy nhất thế giới đã qua đời ở tuổi 97, theo thông báo trên trang web chính thức của nữ nghệ sĩ. “Với niềm tiếc thương vô hạn, chúng tôi thông báo về sự ra đi của Yayoi Kusama tại một bệnh viện ở Tokyo vào ngày 14/8” - thông báo được đăng tải.

Tính đến thời điểm qua đời, Kusama là một trong những tên tuổi nổi tiếng và thành công nhất về mặt thương mại của nghệ thuật đương đại. “Infinity Mirror Rooms” (Những căn phòng gương vô cực) nổi tiếng của bà – các tác phẩm sắp đặt quy mô lớn đưa người xem vào không gian tràn ngập những hình ảnh phản chiếu bất tận của ánh sáng và màu sắc đã thu hút hàng triệu lượt khách tham quan tại các phòng trưng bày. Trong khi đó, những tác phẩm điêu khắc hình quả bí ngô đặc trưng cùng các bức tranh chấm bi nổi tiếng của nữ nghệ sĩ cũng mang về hàng triệu USD doanh thu từ các phiên đấu giá.

Tuổi thơ nhiều tổn thương và hành trình đến với nghệ thuật

Sự công nhận trên toàn cầu mà các tác phẩm của Kusama đạt được trong những năm cuối đời càng trở nên đáng kinh ngạc khi đặt cạnh những khó khăn mà bà đã phải vượt qua để có được thành công ấy, bao gồm sang chấn thời thơ ấu, bệnh tâm thần và nhiều năm gần như bị lãng quên trong giới nghệ thuật.

Sinh năm 1929 trong một gia đình bất ổn và có nhiều hành vi bạo hành, Kusama trải qua phần lớn tuổi thơ tại một nhà máy quân sự, nơi bà may dù phục vụ quân đội Đế quốc Nhật Bản trong Thế chiến II. Khi đó, bà bắt đầu trải qua những ảo giác sống động, trong đó thế giới xung quanh dường như bị bao phủ bởi những chấm bi – hình ảnh sau này trở thành dấu ấn đặc trưng trong các tác phẩm của bà.

Kusama từng theo học ngắn hạn phong cách hội họa hiện đại “nihonga” tại một trường nghệ thuật ở Kyoto. Tuy nhiên, bà không được đào tạo bài bản nhiều và dường như cũng không mấy hứng thú với những truyền thống nghệ thuật Nhật Bản. Ngay từ những năm đầu sự nghiệp, Kusama đã thử nghiệm nghệ thuật trừu tượng và những họa tiết chấm bi lặp đi lặp lại, tiêu biểu là loạt tranh “Infinity Nets” (Lưới vô cực) nổi tiếng.

Được khích lệ thông qua thư từ trao đổi với nữ nghệ sĩ Mỹ Georgia O’Keeffe, đồng thời thất vọng với cuộc sống tại Nhật Bản thời hậu chiến, Kusama, khi ấy 27 tuổi, đã chuyển đến Mỹ vào cuối những năm 1950. Bà đặt chân tới Seattle trước khi chuyển đến New York, đúng vào thời điểm phong trào nghệ thuật pop art bắt đầu hình thành.

Tại đây, bà đã đảo ngược những chuẩn mực của trường phái biểu hiện trừu tượng vốn đang thịnh hành ở thành phố bằng một “cơn bão” của những chấm bi, hoa và các hình khối mang tính phallic. Kusama tạo ra một khối lượng tác phẩm đồ sộ, không chỉ gồm hội họa và điêu khắc mà còn có những tác phẩm điện ảnh, văn học và nghệ thuật trình diễn mang màu sắc siêu thực.

Táo bạo và đi trước thời đại

Hòa cùng tinh thần phản văn hóa của thập niên 1960, Kusama tổ chức những màn trình diễn “happenings”, trong đó bà biến cơ thể khỏa thân của con người thành những “tấm toan” phủ đầy chấm bi.

Năm 1968, bà thậm chí từng gửi một bức thư ngỏ tới Tổng thống Mỹ Richard Nixon, đề nghị quan hệ tình dục với ông nếu ông chấm dứt chiến tranh Việt Nam. “Hãy quên chính mình đi, Richard thân yêu”, bà viết.

Có vẻ như Nixon đã không chấp nhận lời đề nghị này. (Chiến tranh Việt Nam chỉ kết thúc vào năm 1975 với sự kiện Sài Gòn thất thủ.) Tuy nhiên, những hành động như vậy cho thấy dù nghệ thuật của Kusama tràn ngập niềm vui và màu sắc, bà không hề né tránh những vấn đề xã hội nóng bỏng nhất đương thời, từ bình đẳng giới, quyền của người đồng tính cho tới phong trào phản chiến.

Giới nghệ thuật nhiều lần khai thác, thậm chí trực tiếp sao chép những ý tưởng trong tác phẩm của Kusama. Thế nhưng, họ chưa bao giờ thực sự hoàn toàn đón nhận bà. Dù có mối quan hệ bạn bè với những tên tuổi như Andy Warhol và Donald Judd, Kusama vẫn luôn giữ vị trí của một người ngoài cuộc.

Như Alexandra Munroe, giám tuyển cấp cao về nghệ thuật châu Á tại Bảo tàng Guggenheim, từng viết trong một bài chân dung về Kusama nhân sinh nhật 90 tuổi của bà vào năm 2018: “Ngoài việc là một phụ nữ da màu đến từ một cường quốc châu Á từng chịu thất bại, nội dung tâm lý trong các tác phẩm của Kusama cũng khiến bà trở nên khác biệt với dòng nghệ thuật chính thống phương Tây – nơi đã viết nên những lịch sử đầu tiên về nghệ thuật tiên phong thập niên 1960”.

Từ một nghệ sĩ bị lãng quên đến biểu tượng toàn cầu

Kusama trở về Nhật Bản vào đầu những năm 1970 và nhanh chóng biến mất khỏi tầm mắt công chúng. Vài năm sau, bà tự nguyện nhập viện tại một bệnh viện tâm thần, nơi bà tiếp tục sinh sống trong nhiều năm.

Là một nghệ sĩ có sức sáng tạo mãnh liệt và gần như bị thôi thúc phải liên tục sáng tác, Kusama hiếm khi phác thảo trước khi bắt tay vào vẽ. Bà vẫn đều đặn tạo ra các tác phẩm nghệ thuật tại bệnh viện, đồng thời làm việc trong một studio nhỏ gần đó.

Sau hơn một thập kỷ gần như bị lãng quên, cuối những năm 1980 chứng kiến sự thay đổi lớn trong cách giới nghệ thuật nhìn nhận các tác phẩm của bà.

Dưới góc nhìn của nghệ thuật đương đại, các tác phẩm của Kusama bắt đầu được công nhận trở lại. Những bức tranh từng bị lãng quên trong thời gian dài được đưa trở lại tại các triển lãm phương Tây, trong đó có cuộc hồi tưởng sự nghiệp quy mô lớn tại Center for International Contemporary Arts ở New York vào năm 1989.

Đến năm 1993, sự công nhận muộn màng của giới nghệ thuật quốc tế dường như đã được khẳng định hoàn toàn khi Kusama được chọn đại diện cho Nhật Bản tại Venice Biennale.

Điều này đặc biệt đáng chú ý bởi 27 năm trước đó, bà từng gần như “đột nhập” vào sự kiện này khi tự ý trưng bày 1.500 quả cầu gương trên bãi cỏ bên ngoài khu triển lãm Pavilion của Italy. Các quan chức thậm chí đã phải can thiệp để ngăn bà bán những quả cầu nhựa này với giá 2 USD mỗi quả.

Giá trị các tác phẩm của Kusama sau đó cũng tăng vọt

Tháng 5/2022, một trong những bức tranh thời kỳ đầu mang tên “Untitled (Nets)” được bán với giá gần 10,5 triệu USD, lập kỷ lục đấu giá cho tác phẩm của bà. Kusama cũng liên tục nằm trong nhóm những nghệ sĩ có tác phẩm bán chạy nhất thế giới. Chỉ riêng năm 2023, tổng giá trị các tác phẩm của bà được bán đấu giá tại nhiều thành phố từ Hong Kong đến New York đã lên tới 190,5 triệu USD.

Biểu tượng nghệ thuật được cả thế giới biết đến

Trong khi nhiều nghệ sĩ cùng thời tại New York dần mờ nhạt khỏi đời sống văn hóa đại chúng, sức ảnh hưởng của Kusama lại ngày càng lớn trong những năm cuối đời.

Những tác phẩm hình quả bí ngô của bà được săn đón, thường với mức giá rất cao, để trở thành tâm điểm tại các bảo tàng, khu văn hóa và các dự án bất động sản. Một trong số đó từng bị một cơn bão cuốn xuống biển ngoài khơi đảo Naoshima, Nhật Bản vào năm 2021.

Năm 2017, một bảo tàng dành riêng cho các tác phẩm của Kusama được mở tại Tokyo. Trong khi đó, những bức ảnh selfie của khách tham quan bên trong “Infinity Mirror Rooms” liên tục phủ kín Instagram.

Các màn hợp tác xa xỉ với Louis Vuitton, cùng bộ phim tài liệu nổi tiếng năm 2018 “Kusama: Infinity”, tiếp tục đưa hình ảnh Kusama xuất hiện trên các biển quảng cáo và màn ảnh rộng khắp thế giới. Kusama có thể đã là một nghệ sĩ đi trước thời đại. Nhưng cuối cùng, thế giới cũng đã bắt kịp bà.

Thông tin về sự ra đi của Kusama nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội, với nhiều người dành lời tri ân cho nữ nghệ sĩ. Alexandra Munroe, người từng tổ chức một cuộc hồi tưởng quan trọng về các tác phẩm của Kusama tại Mỹ vào cuối những năm 1980, viết trên Instagram rằng: “Những câu chuyện của bà đã thay đổi cách lịch sử nghệ thuật tiên phong được viết và được thấu hiểu.”

Trong khi đó, David Zwirner, người có các phòng tranh từng tổ chức nhiều triển lãm của Kusama, nhớ lại hình ảnh những vị khách phải xếp hàng “hàng giờ đồng hồ chỉ để có cơ hội trải nghiệm các tác phẩm của bà”. “Vào thời điểm qua đời, không còn nghi ngờ gì nữa, Kusama là nghệ sĩ còn sống nổi tiếng nhất thế giới”, ông viết trên Instagram.

Theo CNN - Ảnh: Instagram.