Trong nhiều gia đình Việt, đặc biệt ở thế hệ ông bà, trẻ sơ sinh hay quấy khóc, giật mình hoặc ngủ không yên thường được cho là “yếu vía”, “phải vía” hay bị những nguồn năng lượng xấu làm phiền. Bởi vậy, người lớn có thể đặt một con dao, chiếc kéo hoặc cành dâu cạnh giường với mong muốn bảo vệ đứa trẻ. Phong tục này bắt nguồn từ đâu và cha mẹ ngày nay nên nhìn nhận như thế nào?

Dao, kéo tượng trưng cho khả năng xua đuổi điều xấu

Trong quan niệm dân gian, sắt là vật liệu cứng rắn, có khả năng trấn giữ và xua đuổi tà khí. Những đồ vật có lưỡi sắc như dao, kéo còn mang ý nghĩa tượng trưng là “cắt đứt” sự quấy nhiễu, ngăn điều không may đến gần trẻ nhỏ.

Người xưa cho rằng trẻ sơ sinh còn non nớt, “vía yếu”, dễ bị giật mình khi đến nơi lạ hoặc khi gặp người có “vía nặng”. Khi trẻ đột nhiên quấy khóc về đêm, ngủ không sâu dù đã được cho ăn no và thay tã sạch, gia đình thường tìm đến các biện pháp quen thuộc như đốt vía, treo tỏi hoặc đặt vật bằng kim loại gần chỗ ngủ.

Dao và kéo vì thế không chỉ là đồ dùng sinh hoạt mà còn trở thành vật mang tính trấn an. Khi đặt chúng cạnh giường, người chăm sóc có cảm giác như đã dựng lên một “hàng rào” bảo vệ em bé.

Vì sao lại là cành dâu?

Cây dâu xuất hiện trong nhiều phong tục lâu đời tại các quốc gia Á Đông. Trong đời sống dân gian Việt Nam, cành dâu hoặc roi dâu thường được tin là có thể xua đuổi những điều không lành.

Một số gia đình đặt cành dâu dưới gối, bên cạnh nôi hoặc treo trước cửa phòng trẻ. Khi em bé khóc kéo dài không rõ nguyên nhân, người lớn đôi khi dùng cành dâu khua nhẹ quanh chỗ ngủ với mong muốn giúp trẻ “yên vía”.

Ngoài ý nghĩa tâm linh, việc lựa chọn cành dâu có thể liên quan tới đặc điểm gần gũi của loại cây này trong đời sống nông nghiệp. Cây dâu dễ tìm, cành tương đối dẻo và từ lâu đã đi vào nhiều câu chuyện, tập tục truyền miệng. Qua nhiều thế hệ, nó dần trở thành một biểu tượng bảo vệ trẻ nhỏ.

Tuy nhiên, đây vẫn chỉ là niềm tin dân gian. Chưa có bằng chứng khoa học cho thấy cành dâu, dao hay kéo có khả năng giúp trẻ ngủ ngon, ngăn giật mình hoặc điều trị tình trạng quấy khóc.

Trẻ hay giật mình không đồng nghĩa với “yếu vía”

Nhiều biểu hiện từng được người xưa giải thích bằng yếu tố tâm linh thực chất có thể xuất phát từ đặc điểm sinh lý bình thường của trẻ sơ sinh.

Trong những tháng đầu đời, hệ thần kinh của trẻ chưa hoàn thiện. Bé có thể xuất hiện phản xạ Moro, còn gọi là phản xạ giật mình: bất ngờ dang hai tay, co chân rồi thu tay lại khi nghe tiếng động, cảm nhận sự thay đổi tư thế hoặc có cảm giác như đang rơi.

Trẻ cũng chưa có chu kỳ ngủ ổn định như người lớn nên thường ngủ ngắn, dễ thức giấc và cựa quậy nhiều. Đói bụng, tã ướt, nhiệt độ phòng quá nóng hoặc quá lạnh, ánh sáng mạnh, tiếng ồn, đầy hơi và trào ngược cũng có thể khiến bé khó chịu.

Vì chưa thể diễn đạt bằng lời, tiếng khóc là cách trẻ thông báo nhu cầu. Do đó, việc quấy khóc hoặc giật mình không phải bằng chứng cho thấy bé “nhìn thấy điều gì đó” hay có “vía yếu”.

Tuy nhiên, vật sắc nhọn bên giường có thể gây nguy hiểm

Dù xuất phát từ mong muốn bảo vệ trẻ, việc đặt dao hoặc kéo trong nôi, trên đệm hay ở vị trí trẻ có thể chạm tới lại tiềm ẩn nguy cơ chấn thương. Khi bé lớn hơn, biết lẫy, bò và với tay, một đồ vật tưởng như được cất kín cũng có thể trở thành mối nguy.

Cành dâu khô có đầu nhọn, dễ gãy thành mảnh nhỏ. Nếu đặt trong nôi hoặc dưới gối, nó có thể làm xước da, chọc vào mắt hoặc lọt vào miệng trẻ. Lá, bụi và những mảnh vụn trên cành cũng không phù hợp với khu vực ngủ của em bé.

UNICEF khuyến cáo trẻ nên được đặt nằm ngửa trên bề mặt phẳng, chắc chắn và có không gian ngủ thông thoáng, không chứa đồ chơi, gối, vật chắn nôi hay chăn ga lỏng. Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ cũng nhấn mạnh cần loại bỏ những đồ vật có khả năng gây mắc kẹt, ngạt thở hoặc siết cổ khỏi nơi trẻ ngủ. Vì vậy, dao, kéo, cành cây và những vật dụng không cần thiết càng không nên xuất hiện trong nôi của trẻ. (UNICEF, Viện Hàn lâm Nhi khoa Mỹ)

Nếu gia đình muốn giữ phong tục như một cách cầu bình an, vật tượng trưng cần được đặt hoàn toàn ngoài khu vực ngủ, ở vị trí cố định và xa tầm với của trẻ. Tuy nhiên, lựa chọn an toàn nhất vẫn là không để dao, kéo hay vật sắc nhọn trong phòng trẻ nếu không thực sự cần thiết.

Khi nào cha mẹ nên đưa trẻ đi khám?

Phần lớn tình trạng giật mình ở trẻ sơ sinh là phản xạ tự nhiên và sẽ giảm dần khi hệ thần kinh trưởng thành. Tuy nhiên, cha mẹ không nên quy mọi biểu hiện bất thường cho “yếu vía”.

Trẻ cần được thăm khám nếu quấy khóc dữ dội kéo dài, khó đánh thức, bỏ bú, sốt, nôn nhiều, tím tái, thở bất thường, co giật hoặc có những cử động lặp lại khác thường. Nếu cha mẹ cảm thấy trẻ có biểu hiện không giống mọi ngày, việc liên hệ nhân viên y tế vẫn an toàn hơn tự áp dụng các mẹo truyền miệng.

Phong tục đặt dao, kéo hoặc cành dâu cạnh giường phản ánh mong muốn che chở con trẻ của người xưa trong thời kỳ kiến thức và điều kiện y tế còn hạn chế. Điều đáng trân trọng nằm ở tình yêu và sự quan tâm phía sau tập tục ấy, không phải ở bản thân món đồ.

Trong cuộc sống hiện đại, cha mẹ có thể tôn trọng niềm tin của ông bà nhưng cần đặt sự an toàn của trẻ lên trên hết. Một chỗ ngủ thoáng, sạch, bằng phẳng và không có vật nguy hiểm mới là “lá bùa” thiết thực nhất dành cho em bé.

*Thông tin mang tính tham khảo, chiêm nghiệm